მიხაილ ბულგაკოვის „ოსტატსა და მარგარიტაში“ ქრისტე („იეშუა გა ნოცრი“) პილატესთან სასამართლოზე ამგვარ აზრს გამოთქვამს: „ყოველი ხელისუფლება არის ხალხზე ძალადობა. და მოვა დრო, როდესაც არანაირი ხელისუფლება – არც კეისრების და არც რაიმე სხვა – აღარ იარსებებს, რადგანაც ადამიანი გადავა ჭეშმარიტებისა და სამართლიანობის სამეფოში, სადაც არანაირი ძალაუფლების საჭიროება აღარ იქნება“. ასეთი სიტყვები კანონიკურ სახარებებში არ გვხვდება და ამიტომაც მათ თავად ბულგაკოვისეულ იდეად, ან უფრო ოცნებად მიიჩნევენ ხოლმე კომენტატორები, რაც მწერალს სტალინის დიქტატურის უმძიმეს პერიოდში მოღვაწეობის გამო გაუჩნდა.

ნაპოლეონის ერთ-ერთი ბიოგრაფიის კითხვისას სტალინის განსაკუთრებული ყურადღება ერთმა წინადადებამ მიიპყრო: „თუკი საკუთარი რელიგიის არჩევა დასჭირდებოდა, ნაპოლეონი უთუოდ მზის თაყვანისცემას აირჩევდა, რამდენადაც მზე ყველაფერს ანაყოფიერებს და ნამდვილი მიწის ღმერთია“. სტალინს წითელი ფანქრით შემოუხაზავს სიტყვა „მზე“ და კომენტარიც მიუწერია: „хорошо!“ 

პირველმა ქრისტიანმა იმპერატორმა, წმინდანად შერაცხულმა კონსტანტინე დიდმა, ნათლობისა და ნიკეის საეკლესიო კრების შემდეგ, რომელზეც ჭეშმარიტი ქრისტიანული სწავლების დაზუსტებას თავად თავმჯდომარეობდა, კონსტანტინოპოლის ცენტრში საკუთარი კოლოსალური ქანდაკება დაადგმევინა და საკუთარი თავი მზის ღვთაებად – სოლ ინვიქტუსად გამოასახინა. გიგანტური კოლოსის კვარცხლბეკზე კი იმპერატორის შემამკობელი ეპითეტი ეწერა: „სამართლიანობის მანათებელი მზე“.

ერთადერთი ჭეშმარიტი ღმერთის მადიდებელმა კონსტანტინემ, მას შემდეგ, რაც რომის იმპერიაში ერთმმართველობა აღადგინა, თავისი გამარჯვებების აღსანიშნავად, საკუთარი სასახლის კედელზე ფრესკა დაახატვინა, რომელზეც ის მახვილმომარჯვებული ურჩხულს უპობს თავს. მისი პირადი მოძღვარი და ქრონისტი ევსები კესარიელი ამ ფრესკაზე გამოსახულ იმპერატორს იაჰვეს ადარებს, რომელიც ურჩხულ ლევიათანს კლავს.

ამიერიდან ქრისტიანი კეისრები საკუთარ თავს ღმერთის მიწიერ ანალოგებად წარმოსახავდნენ, მათი ხელით ღვთის ნება სრულდებოდა.

თომას ჰობსის „ლევიათანის“ პირველი გამოცემის ყდაზე წიგნის ეპიგრაფადაა წარწერილი ლათინურად თარგმნილი იობის წიგნის ერთი ფრაზა, რომლითაც ურჩხული ლევიათანია დახასიათებული: Non est potestas super terram quae comparetum ei – „არ არის მიწაზე ისეთი ძალა, რომელიც მისას შეედრებოდა“ (იობი, 41; 24). ჰობსს, რომელიც ღვთისმოსაობისგან ერთობ შორს იდგა, ასეთ ძალად ადამიანების მიერ შექმნილი მიწიერი ღმერთი – სახელმწიფო წარმოედგინა, თავისი აბსოლუტური სუვერენით სათავეში, რომლის მიმართაც ადამიანებს ისეთივე რიდი და კრძალვა უნდა ჰქონოდათ, როგორიც ღმერთის მიმართ ჰქონდათ. 

XIX საუკუნის უდიდესი ისტორიკოსი იაკობ ბურკჰარტი თავის უკანასკნელ ნაშრომში, რომელიც „მსოფლიო ისტორიული განაზრებების“ სათაურით გამოქვეყნდა, რამდენჯერმე იმეორებს აზრს ძალაუფლების თავისთავადი ბოროტების შესახებ. ერთ ადგილას ის ამ ფორმულირებას ასე განავრცობს: „და ძალაუფლება თავისთავად ბოროტია, იმისდა მიუხედავად, თუ ვინ ფლობს მას. ის ჟინი კი არაა, არამედ გაუმაძღრობაა და eo ipso (ლათ. „სწორედ ამიტომ“), დაუოკებელი. ამიტომაც, თავადაც უბედურმა, სხვებიც უნდა გააუბედუროს“.

ნეტარი ავგუსტინე „ღვთის ქალაქის შესახებ“ პირველ წიგნში წარმართთა დამღუპველ მანკიერებად ასახელებს ლიბიდო დომინანდი-ს – ძალაუფლების კაეშანს, მისკენ დაუოკებელ ლტოლვას, რომელსაც ძარცვა და მონობა მოაქვს. 

როგორც დაუოკებელი სწრაფვა, რომელიც არასდროს დაოკებასა და ძღომას არ ექვემდებარება, ძალაუფლება მიმართულია აბსოლუტურობისკენ, როდესაც ის ყოვლისმომცველი და ყოვლისმპყრობელი უნდა გახდეს. აბსოლუტური ძალაუფლება აბსოლუტური ძალადობის წინაპირობაა. მდგომარეობას, როდესაც ძალაუფლება გადამეტებული ოდენობით ერთ ხელში ექცევა და ის თვითნებობისა და აღვირახსნილობის სახეს იღებს, ძველი ბერძნები „ჰუბრისს“ (hybris) უწოდებდნენ. ჰუბრისი საკუთარი თავის გაღმერთებადაც გაიგებოდა, როდესაც ადამიანს საკუთარი ძალაუფლება აბრმავებს და ადამიანური ქცევებისგან აუცხოებს.

„ჰუბრისი წარმოშობს ტირანებს“, – ამბობს ქორო სოფოკლეს „მეფე ოიდიპოსში“. თუნდაც უცოდინრად ჩადენილი ინცესტი ჰუბრისია, რომელიც ოიდიპოსს ზეადამიანურობის აურით მოსავს:

ინცესტით, როგორც ადამიანურობის ყველაზე დიდი ტაბუს დარღვევით, ოიდიპოსი ღვთაებრივ სფეროში აბიჯებს.

არისტოტელე ტირანულ თვისებად საყოველთაო კეთილდღეობაზე მაღლა პირადი ინტერესების დაყენებას მიიჩნევდა. პლატონი „სახელმწიფოს“ IX წიგნში ტირანის ცხოვრებას ზმანებას უწოდებს: „მოგეხსენება, როგორ იქცევა ყოველგვარი სირცხვილის გრძნობადაკარგული და გონიერებაჩამქრალი ყველაფრის მკისრებლად. საკუთარ დედასთანაც რომ მოუნდეს თანაცხოვრება, ეს სურვილი ოდნავაც არ დააფიქრებს მას“.

რომაელი ისტორიკოსის და იმპერატორთა ბიოგრაფის სვეტონიუსის გადმოცემით, იულიუს კეისარს დასიზმრებია, რომ ის საკუთარ დედას აუპატიურებდა. სიზმრის ამხსნელებმა აფორიაქებულ კეისარს უთხრეს, რომ ეს სიზმარი მისი მომავალი დიდი ძალაუფლების წინასწარმეტყველებაა და რომ დედა სიზმარში დედამიწაა, ყოველი ცოცხალის მშობელი და მისი დაუფლება სამყაროზე გაბატონებას უნდა ნიშნავდეს. პლუტარქეს თანახმად, იულიუს კეისარმა ეს სიზმარი მდინარე რუბიკონის გადალახვის წინა ღამეს ნახა. რუბიკონი იტალიის საზღვარი იყო, რომლის ლეგიონებით გადალახვის უფლება სამშობლოზე შეიარაღებულ თავდასხმად და სამოქალაქო ომად მიიჩნეოდა.

ძალაუფლება სამშობლოს სახელით სამშობლოზე ხორციელდება. ის, როგორც მამრი ცხოველი მდედრს, ისე ეუფლება ქვეყანას, რომელიც არა მისი მეუღლე, არამედ მისი მშობელია.

ძალაუფლება თავისი არსით ინცესტუალური ბუნებისაა. ინცესტი, როგორც მოკვდავთათვის აკრძალული და ღმერთებისთვის ნებადართული, ძალაუფლების მქონეს თავს ღმერთად განაცდევინებს.

საბჭოთა ხანის რუსმა ლიტერატურათმცოდნემ და კულტურის თეორეტიკოსმა მიხაილ ბახტინმა 1965 წელს გამოქვეყნებულ თავის ეპოქალურ წიგნში „ფრანსუა რაბლე და შუა საუკუნეებისა და რენესანსის ხალხური კულტურა“ „კოსმიური შიშის“ მეტაფორა შექმნა. ბახტინის თანახმად, ღვთაებრივის აღმატებულობაზე წარმოდგენა მის არქაულ, მითოლოგიურ შრეებში, ფიზიკური შინაარსისაა: „აუცილებლად გასათვალისწინებელია კოსმიური შიშის გრანდიოზული როლი – შიში უზომოდ დიდისა და უზომოდ ძლიერის მიმართ: ვარსკვლავებიანი ცის მიმართ, მთების მატერიალური მასის მიმართ, ზღვის მიმართ, და შიში კოსმიური გადატრიალებებისა და სტიქიური უბედურებების მიმართ – უძველეს მითოლოგემებში, მსოფლმხედველობებში, ხატებათა სისტემებში, თავად ენებსა და მათთან დაკავშირებულ აზროვნების ფორმებში. [...] ეს კოსმიური შიში თავისი არსით სრულიად არამისტიკურია (ეს შიში ხომ მატერიალურად დიდი, მატერიალურად დაუძლეველი ძალის მიმართაა), გამოიყენება ყველა რელიგიური სისტემის მიერ, გამოიყენება ადამიანის და მისი ცნობიერების დათრგუნვის მიზნით“.

ღმერთის სიძლიერის რწმენა ადამიანის უძლურების რწმენას საჭიროებს. თუ ადამიანს მასზე ძლიერები ჩაგრავენ, ის ოცნებობს ისეთ მფარველ და სამართლიან არსებაზე, რომელიც მის მჩაგვრელებზე ბევრად ძლიერი იქნება და მათი დასჯა შეეძლება.

აღმატებული ძალა ხელშესახები და რეალური რომ იყოს, ძალმომრეობის სახით უნდა გამოვლინდეს. ამიტომაცაა ყველა ღმერთი მძვინვარე და დაუნდობელი იმათ მიმართ, ვინც ბედავს და მას არ ემორჩილება. მხოლოდ თავდამცირებული, მიწაზე განრთხმული და მუხლმოდრეკილი მომნანიებელი შეიძლება გახდეს მასზე აღმატებულისგან პატიების წყალობის ღირსი.

ძლიერს, საკუთარ სიძლიერეში რომ დარწმუნდეს, აუცილებლად სჭირდება სუსტები, რომლებზეც იძალადებს. თუ ძალაუფლება უმრავლესობის ხელშია, მას სჭირდება „უმცირესობა“, რომელზეც ჯერ იძალადებს, შემდეგ კი თანასწორუფლებიანობის ილუზიას უწყალობებს. ხელისუფლების მხრიდან ძალადობა, „ძალის გადამეტება“, საკუთარი ნების თავს მოხვევა – ძალაუფლების ზედმეტი ღირებულებაა, ურომლისოდაც ჰეგემონობა აზრს დაკარგავდა.

 

არლ მარქსმა "კაპიტალის" პირველ ტომში,
სქოლიოში შენიშვნის სახით, ძალაუფლების

სრული განჯადოება განახორციელა:

ეს კაცი იმიტომაა მეფე, რომ მას სხვა
ადამიანები ისე ეპყრობიან, როგორც ქვეშევრდომები. ამავე დროს, ეს ადამიანები ფიქრობენ, რომ ისინი იმიტომ არიან ქვეშევრდომები, რადგანაც ის მეფეა.

 

ავტორი :
  • გიორგი მაისურაძე