პაატა: დავიწყოთ ბოლოდან, „ფუკოს ქანქარადან“. ეს უზარმაზარი და ჰიპერინფორმაციული რომანი ეს-ესაა, გამოვიდა. წაკითხვაც კი შემზადებას მოითხოვს, წარმომიდგენია, მისი თარგმნა რა სიძნელეებთან იყო დაკავშირებული. სწორედ ამ სიძნელეებზე და წიგნზეც ვისაუბროთ.

ხათუნა: ამ ბოლო დროს აღარ მიყვარს თარგმანის სირთულეებზე ლაპარაკი. მგონი, ცოტა მომაბეზრებელი და თან უაზროცაა: ვინც „ფუკოს ქანქარას“ წაიკითხავს, უჩემოდაც მიხვდება, რა სირთულეებს უკავშირდება ასეთი წიგნის თარგმნა. მე უფრო მარტივი და მკითხველისთვის უინტერესო რამეები შემიძლია, გითხრა, მაგალითად ის, რომ ხერხემალი საშინლად მტკივა ამდენი ჯდომისგან ან ის, რომ ამ წიგნზე მუშაობისას მხედველობა უცებ და კატასტროფულად დამიქვეითდა. კიდევ უფრო მოკლედ: საშინლად დავიღალე. ასეთი ფიზიკური და გონებრივი დაძაბვის შემდეგ მიჭირს მუშაობის გაგრძელება, თითქოს მთელი ჩემი რესურსი რაღაცამ გაისრუტა და მის აღსადგენად სულ საკუთარ თავს ვებრძვი.

ბევრჯერ მითქვამს, რომ უმბერტო ეკოს თარგმნისას მთავარია, დაეჭვდე, კითხვა გაგიჩნდეს იქ, სადაც საჭიროა. დანარჩენს ეშველება. ეკოს რომ თარგმნი, ხვდები, რამდენი რამ არ იცი, მაგრამ მთავარია, მიხვდე, რომ არ იცი და გაარკვიო, სად რას გულისხმობს. ეკოს რომანები მრავალშრიანია და თითოეული მკითხველი საკუთარი განათლების, მიხვედრილობის, იუმორის მიხედვით სწვდება ამ შრეებს. მაგრამ მთარგმნელი ვალდებულია, ყველა შრეს მისწვდეს, რათა თარგმნილი ტექსტის მკითხველსაც მისცეს ის უსასრულოდ მრავალშრიანი არჩევანი, რაც ორიგინალის მკითხველს მისცა ავტორმა. მოკლედ, მთავარია, კითხვები დაგებადოს, დანარჩენი შრომის ამბავია.

პაატა: დიდხანს მუშაობდი თარგმანზე?

ხათუნა: თუ მის მოცულობას გავითვალისწინებთ, ეს წიგნი ძალიან სწრაფად ვთარგმნე და ისე ვიყავი დაძაბული, რომ მგონი, მისი სირთულე კარგად ვერც გავაცნობიერე. დროდადრო დაღლილობისაგან საშინელი უმწეობის გრძნობა მქონდა და ისიც კი მიფიქრია, ვეღარ გავაგრძელებ-მეთქი. მაგრამ ძალიან ჯიუტი ვარ იმისთვის, რომ რამე მივატოვო.

ეკო ამბობდა, „ფუკოს ქანქარა“ ჩემი მთავარი რომანიაო და ეს უკვე დიდი პასუხისმგებლობაა მთარგმნელისთვის. 2010 წელს, ბოლონიაში, თავისი პირადი ელექტრონული ფოსტის მისამართი დამიწერა ფურცელზე და მითხრა, ეს მხოლოდ შენთვისაა, გამომცემლებს სხვა მისამართი აქვთ ჩემთან საკონტაქტოდო. იქ არც დამიხედავს ფურცლისთვის, რამდენიმე ხნის შემდეგ ის მისამართი პირველად რომ ავკრიფე კომპიუტერში, მაშინ მივხვდი, რასაც ნიშნავდა მისთვის „ფუკოს ქანქარა“, თუმცა ეს არაერთხელ ჰქონდა თავად ნათქვამი. ამბობდა, მწერლისთვის საოცნებო ვარიანტი ისაა, მის ყოველ მომდევნო რომანს წინაზე დიდი წარმატება ხვდეს წილად და თავისი „მთავარი წიგნი“ სულ ბოლოს დაწეროსო. მაგრამ ეს ძალიან იშვიათად ხდება და არც მე გამიმართლაო, ამბობდა, „ვარდის სახელის“ წარმატებამ დანარჩენები დაჩრდილა, თუმცა, რომ მთხოვონ, ჩემი წიგნებიდან მხოლოდ ერთი დავასახელო, „ფუკოს ქანქარას“ დავტოვებდი და სხვებს შეველეოდიო.

რომანი ხატით, გონებაში აღბეჭდილი გამოსახულებით იწყება და შემდეგ იბამს ხორცსო, ამბობდა. „ვარდის სახელის“ შემდეგ მალევე გამიჩნდა „ფუკოს ქანქარას“ იდეა და ის ორი ხატით დაიბადაო. ერთი პარიზის მეცნიერებისა და ტექნიკის მუზეუმში განთავსებული, ლეონ ფუკოს გამოგონილი ქანქარა იყო, მეორე კი – დაკრძალვის ცერემონიაზე ნანახი ბიჭი, რომელიც საყვირზე უკრავდაო. ეს ორი „ხილვა“ მაშინვე დავაკავშირე ერთმანეთთან, ზუსტად ვიცოდი, რომ ჩემი შემდეგი რომანი პირველით დაიწყებოდა და მეორეთი დამთავრდებოდა, ისღა დამრჩენოდა, მომეფიქრებინა, მათ შორის რა უნდა ყოფილიყოო. ორ წელს ვიფიქრე ამაზე, შემდეგი ექვსი წელი კი იმის დაწერას დასჭირდა, რაც მათ შორის არისო.

დენ ბრაუნი რომ გამოჩნდა და მისი წიგნები საოცარი სისწრაფით იქცა ბესტსელერებად, ეკოს ხშირად ეკითხებოდნენ მასზე აზრს. ერთგან ამბობს, ისე შემაწუხეს, მომიწია „და ვინჩის“ კოდის წაკითხვა და რა გითხრათ, აბა, დენ ბრაუნი „ფუკოს ქანქარას“ პერსონაჟია, ეს კაცი ჩემი გამოგონილიაო. დენ ბრაუნს „ფუკოს ქანქარაში“ ნახსენები წიგნები წაუკითხავს, ოღონდ სერიოზულად მიუღია ისინიო. ეკო ამბობდა, „ფუკოს ქანქარა“ ტამპლიერებზე, როზენკროიცერებზე, შეთქმულების თეორიებზე კი არა, იმ სულელ ადამიანებზეა, ვისაც ტამპლიერების, როზენკროიცერების, შეთქმულების თეორიების სწამთო.

პაატა: ხელაღებით ალბათ ვერ თარგმნი, თანაც, ასეთი მოცულობისა და სირთულის ტექსტს. რა არის ის მთავარი, რასაც ეკოს მთარგმნელი ხედავს ეკოში?

ხათუნა: ეკო ბევრს იმით მიაჩნია განსაკუთრებულად, რომ მისი რომანები ასეთი რთული, ინტელექტუალურად ასეთი დატვირთული და ინფორმაციულია. მე კი მისი განსაკუთრებულობა მისი მთავარი იარაღი – სიცილი მგონია. უმბერტო ეკოს არც მაშინ ულაპარაკია გაბრაზებულსა და მუშტმოღერებულს, როცა იტალიას შიზოფრენიით დაავადებული ადამიანის მიერ მართული ქვეყანა უწოდა. ის იცინოდა და დასცინოდა სიბრიყვეს, გაუნათლებლობას, სიშტერეს, სიბნელეს, უტიფრობას და უპასუხისმგებლობას, სიცილით ებრძოდა სიძულვილსაც და ჩემთვის სწორედ ესაა მისი ყველა წიგნის გასაღები.

სიძულვილი შემთხვევით არ მიხსენებია. ვისაც არ წაუკითხავს „ფუკოს ქანქარა“, მანაც კი იცის, ყური მაინც მოუკრავს, რომ ეს წიგნი პარანოიაზე, შეთქმულების თეორიებზეა. ეკო მხოლოდ ამ წიგნში არ დაინტერესებულა ამ საკითხით: პარანოია, კონსპირაციის თეორიები მისი მხატვრული თუ არამხატვრული ნაწერებისა და საჯარო გამოსვლების თემა ბევრჯერ ყოფილა. ის დასცინის შეთქმულების თეორიების რწმენას, განა იმიტომ, რომ შეთქმულებები არ ხდება, მაგრამ ნამდვილი შეთქმულება ან წარმატებით სრულდება, ან წარუმატებლად (იულიუს კეისარი, ნაპოლეონ მესამე, მაგალითები უამრავია). შეთქმულების თეორიების მოტრფიალეები კი, როგორც წესი, „ცარიელ საიდუმლოზე“ მონადირეები არიანო, წერდა. „ცარიელი საიდუმლოს“ ხიბლი სწორედ ისაა, რომ მას ვერასოდეს აეხდება ფარდა, მას ვერც უარყოფ და ვერც გამოააშკარავებ, ის, უბრალოდ, არ არსებობს და ამით, საკუთარი სიცარიელით იკვებებაო. უმბერტო ეკოსთვის ამ თემაზე წერა და ლაპარაკი განგაშის სიგნალი იყო, ის ღიად ამბობდა, რომ სწორედ ასეთი, არარსებული საიდუმლოებები იქცევა ხოლმე მასების პარანოიის საზრდოდ და საფრთხე მაშინ დგება, როცა პარანოიით შეპყრობილი ადამიანები (და ადამიანთა ჯგუფები) წარმოსახვით მტრის ხატს რეალურად არსებულ ჯგუფებთან გააიგივებენ და საკუთარ სიძულვილს მათკენ მიმართავენ, საკუთარ პარანოიას ძალაუფლების ინსტრუმენტად აქცევენ და გრძნობიდან (სიძულვილიდან) ქმედებაზე, დემონიზებული ჯგუფების წინააღმდეგ „ბრძოლაზე“ გადადიან. ასე იდევნებოდნენ შუა საუკუნეებში „განსხვავებული ადამიანები“, ამით საზრდოობდა ფაშიზმიცა და ბოლშევიკური რეჟიმიც, ამით საზრდოობს განსხვავებულის სიძულვილი დღესაც.

ეკოს მთავარი გზავნილი ისაა, რომ განსხვავებულის შიში და სიძულვილი ერთ ადგილზე არ ჩერდება: ის აუცილებლად გადავა ქმედებაზე, როგორც კი „უმრავლესობის ძალის“ სიტკბოსა და შესაძლებლობებს გააცნობიერებს. ამიტომ შიშსა და სიძულვილს მანამ უნდა დასცინო, სანამ ფრთებს გაშლის.

ასე, კომიკურ სცენაში, მონასტრის კედლებში გლეხის გოგოსთან სექსით „იკურნება“ „ვარდის სახელის“ პერსონაჟი, ადსო, თავისი ორი მთავარი შიშის, ქალისა და ცოდვის ჩადენის შიშისაგან. ჩემი აზრით, ეს ერთ-ერთი ყველაზე კომიკური და თან შთამბეჭდავი სცენაა ეკოს რომანებში. ჩემი საყვარელი სპორტი მკითხველის დაბნევააო, ამბობდა თავად და ასეთ დღეში აგდებს ადსოსაც, რომელსაც, ღვთისმოშიშ, ჭეშმარიტებას მოწყურებულ, „პასუხების მაძიებელ“ ბიჭს, ისიც ვეღარ გაუგია, რას გრძნობს და სქესობრივი აქტით განცდილი ორგაზმი ღვთიური სიყვარულის წმინდა ექსტაზად ეჩვენება. „ფუკოს ქანქარა“ არის წიგნი იმაზე, თუ როგორ შეიძლება, გაიბლანდოს ადამიანი საკუთარი გამონაგონის ქსელში, როგორ შეიძლება, გამომწყვდეული აღმოჩნდეს საკუთარი გონების მიერ დაგებულ ხაფანგში და ვეღარც იმან ანუგეშოს, რომ ბუნდოვნად, მაგრამ მაინც ახსოვს, რომ ეს ყველაფერი თავად გამოიგონა.

„ფუკოს ქანქარაში“ პერსონაჟები მიყვარს განსაკუთრებით. მგონია, რომ ეს რომანი სხვებზე უფრო მდიდარია მრავალფეროვანი, საინტერესო, ფაქიზად დახატული პერსონაჟებით. მგონია, რომ ამ წიგნში ადამიანები, მათი ცხოვრება, მათი პირადი ისტორიები, მათი შიშები და სიყვარულები, მათი გონებრივი, გრძნობითი, წარმოსახვითი მარაგი, ინდივიდუალური თუ კოლექტიური მეხსიერება ისეა გაცოცხლებული, როგორც არსად ეკოს რომანებში. მგონი, თავადაც ამიტომ უყვარდა განსაკუთრებულად ეს წიგნი.

პაატა: ბევრი რამ გაქვს ნათარგმნი, თუმცა, ალბათ, უმბერტო ეკოს რომანები შენი მთარგმნელობითი მაგნუმ ოპუსია (თუ შეიძლება რამდენიმე მაგნუმ ოპუსი არსებობდეს). ჯერ იყო „ვარდის სახელი“, რომელიც ასევე რთული პოსტმოდერნისტული რომანია, მერე „პრაღის სასაფლაო“, ესეები. ახლა კი, საერთოდაც, „ფუკოს ქანქარა“. რატომ მაინცდამაინც ეკო და არა, მაგალითად, კალვინო (რომელიც ძალიან უყვარს ეკოს) ან ნებისმიერი სხვა. რა მაგია (ეკოს ეს სიტყვა მოეწონებოდა) აქვს ბატონ უმბერტოს?

ხათუნა: ამას ბევრი მეკითხება, არადა, უმბერტო ეკო ჩემი არჩევანი სულაც არ ყოფილა, ეს წიგნები გამომცემლობის შეკვეთა იყო. მისმა წიგნებმა უამრავი რამ მასწავლა, გამზარდა, მაგრამ გულწრფელად გეტყვი, ჩემი არჩევანით სულ სხვა ლიტერატურას ვთარგმნიდი. არ ვიცი, კალვინო შემთხვევით დაასახელე თუ იცი, რომ ჩემი ერთ-ერთი უსაყვარლესი ავტორია და თან ახლა სწორედ მას ვთარგმნი. ურთულესი ტექსტია, მაგრამ კალვინოს სირთულე სულ სხვა რამეა, ისაა, რაც მე მიყვარს, რატომაც თარგმნა მიყვარს. საკუთარი სურვილით ვთარგმნე ანტონიო ტაბუკი და პიერ პაოლო პაზოლინი, საკუთარი სურვილით ვთარგმნიდი პავეზეს, ფენოლიოს, ტონდელის, მაცუკოს და კიდევ რამდენიმე ავტორს. სიამოვნებით ვთარგმნიდი, მაგალითად, დინო ბუცატის „თათრების უდაბნოს“, მიუხედავად იმისა, რომ ის ახლახან ითარგმნა. ერთი იმიტომ, რომ მიყვარს ეს წიგნი და მეორეც იმიტომ, რომ უკეთეს თარგმანს იმსახურებს.

ეკოს მაგია კი იმაშია, რომ ეს ადამიანი მთელი თავისი არსებით მასწავლებელი იყო. ის, მსოფლიოს 40 უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი, ახალგაზრდების მოყვარულ მხიარულ მასწავლებლად დარჩა ბოლომდე და სწავლების სურვილი და ხალისი არასოდეს დაუკარგავს. „თქვენ კი არ გენდობით, თქვენს ცნობისმოყვარეობას ვენდობიო“ – ეს „ფუკოს ქანქარას“ ერთ-ერთი მთავარი ფრაზაა და ამას ასწავლიდა ახალგაზრდებსაც.

მასავით არავის აუხსნია ჩემთვის, მაგალითად, როგორ უნდა შევაყვაროთ ბავშვებს „კლასიკური“ ლიტერატურა. ბავშვებს ხომ, როგორც წესი, სძულთ სასკოლო პროგრამა და ის კი სწორედ კლასიკოსებისგანაა შემდგარი. სამწუხაროდ, ეს რჩევები მაშინ წავიკითხე, როცა ჩემი შვილი უკვე დიდი იყო, მაგრამ იქნებ ოდესმე შვილიშვილს დავეხმარო.

პაატა: მაინც არ მინდა, დავივიწყოთ ერთი შენი თარგმანი, რომელიც ჩემს ფავორიტ წიგნებს შორისაა. ესაა ანტონიო ტაბუკის „მიაჩნია პერეირას“ – დიდი ოსტატობით შესრულებული მცირე რომანი (თარგმანზეც იმავეს ვიტყოდი). რა ნიშნით არჩევ სათარგმნ წიგნებს? ფიქრობ თუ არა ადგილობრივ კონტექსტზე, რამდენად მიიღებს მას საზოგადოება, რამდენად ახლოს იქნება ესა თუ ის თემატიკა და ა.შ., თუ მხოლოდ ლიტერატურული ღირებულებით განსაზღვრავ და მარკეტინგულ შედეგებზე თავს არ იმტვრევ?

ხათუნა: ტაბუკი მეც ძალიან მიყვარს, „მიაჩნია პერეირას“ – განსაკუთრებით ძვირფასია ჩემთვის და ვერ წარმოიდგენ, როგორ მიხარია, როცა ტაბუკიზე მოვკრავ რამეს ყურს ჩვენთან. ეს ბევრად უფრო მახარებს, ვიდრე უმბერტო ეკოს ჩემს თარგმანებზე დადებითი გამოხმაურებები. იგივე შემიძლია გითხრა პაზოლინიზეც. კონტექსტსა და საზოგადოების რეაქციებზე ნაკლებად ვფიქრობ. სიმართლე გითხრა, მარკეტინგზეც არასოდეს მიფიქრია. თუ წიგნი ღირებულია, კარგი თარგმანით ის ასე თუ ისე გაიკვალავს გზას. არის რამდენიმე ავტორი, რომელიც არ შეიძლება, არ ვთარგმნო. უბრალოდ მინდა, ეს წიგნები ქართულად იყოს. არის კიდევ ერთი ფანტასტიკური და უმნიშვნელოვანესი იტალიური რომანის უხეირო ქართული თარგმანი და ის თავიდანაა სათარგმნი. ვნახოთ, რას შევძლებ და რას მოვასწრებ.

პაატა: მიიჩნევა, რომ მთარგმნელობა ერთგვარი მეტოქეობაა, თანაავტორობაც. ფიქრობ, რომ თარგმნის დროს ფარულ კონკურენციაში შედიხარ ავტორთან?

ხათუნა: მეტოქეობა ვერაფრით ვერ იქნება. წიგნი ავტორისაა და შენი საქმე ისაა, რომ რაც შეიძლება, კარგად თქვა იგივე, რაც მან თქვა (მოდი, ეკოს სიტყვებს ვიხმარ: „თქვა თითქმის იგივე“). რაც შეეხება თარგმანის ტექსტს, მისი ავტორი შენ ხარ, ის შენი ნახელავია და პასუხს აგებ მასზე.

თარგმანი მით უკეთესია, რაც უფრო არ ჩანს მასში მთარგმნელი. არ შეიძლება, წიგნს კითხულობდე და მთარგმნელზე გეფიქრებოდეს, კარგად ან ცუდად.

თუ თარგმანი კარგია, ეს, შეიძლება, სხვა მთარგმნელებმა ან ამ საქმესთან პროფესიულად დაახლოებულმა ადამიანებმა შენიშნონ, აღნიშნონ. რიგითი მკითხველი კი ავტორზე უნდა ფიქრობდეს, შეიძლება, არც კი დახედოს მთარგმნელს. მთარგმნელი, რომელიც ავტორს ეპაექრება სიტყვაში (არიან ასეთებიც) და თავად ყელყელაობს ტექსტში, უხეირო მთარგმნელია.

იმავეს ვიტყოდი ზეპირ თარგმანზეც: თარჯიმნად ვმუშაობ, ლამის 20 წელია, როგორც სინქრონულ, ისე თანმიმდევრულ თარგმანზე და წესი აქაც იგივეა: რაც უფრო კარგად მუშაობ, მით უფრო უხილავი ხარ, არადა, ახალგაზრდა რომ ვიყავი, ნათარგმნი შეხვედრის შემდეგ თუ საგანგებოდ არ აღნიშნავდნენ ჩემს „სიყოჩაღეს“, მწყინდა. მერე მივხვდი, რომ ეს ცუდი სულაც არაა და რომ თარჯიმანს განსაკუთრებულ კომპლიმენტებს ან თარჯიმნებთან ცუდი გამოცდილებით ტრავმირებული ადამიანები ეუბნებიან, ან ისინი, ვინც თავად იცის რამდენიმე ენა და ენის კარგად ცოდნის ფასი.

ჩვენთან თარგმანისადმი (და, მით უმეტეს, მხატვრული თარგმანისადმი) ცოტა განსხვავებული დამოკიდებულებაა. ჩვენთან კარგი მთარგმნელი ბევრად უფრო „ხილვადია“ (გნებავს, „ცნობილი“, მერე რა, რომ უფულო, სამაგიეროდ – ცნობილი) და ამის მიზეზი, რაღაც თვალსაზრისით, სულაც არაა სასიხარულო. ჩვენთან ძალიან ბევრი უხეირო თარგმანი გამოდის და, შესაბამისად, კარგი თარგმანი თავისთავად იქცევს ყურადღებას. ევროპაში, როცა მთარგმნელს ეკოს, კალვინოს ან ბუცატის აძლევენ სათარგმნად, არც უშვებენ, რომ თარგმანი შეიძლება, არ ვარგოდეს. მეცინება ხოლმე, როცა საქართველოში გაბრაზებული მკითხველები უხეირო მთარგმნელს ლანძღავენ, წერა არ იცის და რატომ თარგმნისო, მაგრამ ბრიყვი ისაა, ვინც მათ შრომას ყიდულობს (თუნდაც იაფად, ძალიან იაფად!). ასე რომ, მკითხველს ვურჩევ, უვარგის მთარგმნელზე კი არა, იმ გამომცემლებზე გაბრაზდეს, რომლებიც ასეთ თარგმანს წიგნად აქცევენ და ფასს ადებენ. თარგმნა ტექსტის თავიდან დაწერას ნიშნავს და მთარგმნელს ნამდვილად მეტი ნიჭი, შრომა და ძალისხმევა სჭირდება კარგი შედეგის მისაღებად.

ასე რომ, კი, თარგმნილი ტექსტის დამწერი შენ ხარ, მაგრამ ეს არაფრით არ ნიშნავს, რომ წიგნის თანაავტორობაზე შეიძლება ლაპარაკი.

პაატა: არ მინდა, საქმეში ჩაუხედავმა მკითხველმა იფიქროს, რომ მხოლოდ რომანებს თარგმნი. შენეული ჩეზარე პავეზეც გამოვიდა ცოტა ხნის წინ. იტალიას პოეზიის უზარმაზარი სკოლა აქვს. რატომ არ თარგმნი უფრო ხშირად პოეზიას?

ხათუნა: მართალი ხარ, იტალიას ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი პოეტური სკოლა აქვს, ვიდრე პროზაული. არასოდეს მიფიქრია პოეზიის თარგმნაზე, თუმცა, როცა თარგმანებში მხვდებოდა მცირე ზომის ლექსები, თუ არ არსებობდა შესაბამისი ქართული თარგმანები, თავად ვთარგმნიდი.

პავეზეს პოეზიაში რითმა ნაკლებია, პავეზეს ლექსები განწყობაა, შეგრძნებებია, სუნია, სურათებია (თუმცა, რომელი პოეზია არაა ასეთი). ამიტომ ვიფიქრე, რომ ღირდა ცდა. არ ვიცი, რამდენად გამოვიდა. პავეზე მსუბუქ, ნაღვლიან, ნახატებივით ლამაზ და ფარფატა ლექსებს წერდა და თუ იმავე შეგრძნებას ქმნის ქართული თარგმანიც, ესე იგი, რაღაც გამოსულა. აქვე ვიტყვი, რომ ეს არაა ზუსტი თარგმანები, შეუძლებელია, პავეზეს ლექსები „ზუსტად“ თარგმნო, ან რას ნიშნავს პოეზიის ზუსტად თარგმნა?

ის აზრი, რომ პოეზია მხოლოდ პოეტებმა უნდა თარგმნონ, მოძველებული და არასწორია. კარგი მთარგმნელი ხომ არაა ვალდებული, თავადაც წერდეს, ასე რომ, პოეზიაც შეიძლება თარგმნოს ადამიანმა, რომელიც ლექსებს არ წერს. ამაში სრულიად დარწმუნებული ვარ. ეს რაღაც იმდაგვარია, ადრე რომ ეგონათ, ენებს ის სწავლობს კარგად, ვისაც კარგი მუსიკალური სმენა აქვსო.

პაატა: რომ განვაზოგადოთ: რა პრობლემები დგას დღეს მთარგმნელობით სფეროში? რა უნდა შეიცვალოს, შენი გადმოსახედიდან?

ხათუნა: მთავარი პრობლემა მაინც ისაა, რომ თარგმანზე მოთხოვნილება ბევრად აღემატება ხარისხიანი თარგმანების რაოდენობას და მათი გამოცემის შესაძლებლობასაც. ცოტა თარგმნის კარგად, ამიტომ გამომცემლები საშუალო-დაბალ ხარისხს სჯერდებიან და მათგან ცოტა უფრო სერიოზულები, ასევე დაბალანაზღაურებული რედაქტორის შრომის ხარჯზე, ცდილობენ, მოაწესრიგონ და გამოცემისთვის მეტ-ნაკლებად ვარგისი გახადონ ტექსტი. არასერიოზულები კი ამითაც არ იწუხებენ თავს და ბეჭდავენ სრულიად წარმოუდგენელი დონის თარგმანებს, უბრალოდ ნაგავს.

სხვათა შორის, სერიოზულმა გამომცემელმა მითხრა ამას წინათ, მე კი ვხვდები თარგმანის ხარისხს, მაგრამ სიმართლე გითხრა, მკითხველი ამას დიდად ვერ ხვდებაო. ამაში ის იგულისხმა, შენ კი კარგი გოგო ხარ, მაგრამ მკითხველისთვის ეგ პრინციპში სულერთია და ამიტომ თავისუფლად შემიძლია, „მივეძალო საშვალოებსო“.

თარგმანი ენის განვითარების ნაწილია და ყველა უნდა ცდილობდეს, ხარისხის ზღვარი მაღლა დაიჭიროს. ცხადია, რომ ამას მხოლოდ გამომცემლები ვერაფერს უშველიან. ისინიც საკუთარი თავის გადარჩენაზე ფიქრობენ და, საბოლოო ჯამში, ყველით ვაჭრობ თუ წიგნით, მნიშვნელობა არ აქვს, ალბათ ერთი და იმავე კანონების მორჩილება გიწევს.

თარგმანის განვითარება, ისეთი მცირე ენობრივი სივრცისთვის, როგორიც საქართველოა, ქვეყნის კულტურისა და განათლების პოლიტიკის ნაწილი უნდა იყოს.

წიგნის ცენტრი ფანტასტიკურ რამეებს აკეთებს ბოლო წლებში, მაგრამ ეს ძალიან ცოტაა, მათ ბევრად მეტი რესურსი სჭირდებათ.

ქართულის სწავლებას და განათლების ხარისხს თუ არ ვუშველეთ რამე, საერთოდ რა აზრი აქვს ლიტერატურის თარგმნას? რა აზრი აქვს, ფოლკნერი, რუშდი ან ეკო აკითხო ქართულად თაობას, რომელსაც სულხან-საბა, გურამიშვილი ან კლდიაშვილი არ წაუკითხავს? საერთოდ თარგმნას რა აზრი აქვს მაშინ? ოდესმე ჩვენთანაც ყველა შეძლებს, ინგლისურად წაიკითხოს ყველაფერი, როგორც შვედს, დანიელს ან ჰოლანდიელს შეუძლია. მაშინ მართალი ყოფილა ის დალოცვილი გამომცემელი, საშუალოებს რომ ეძალება და ან მე და შენ რაღაზე ვლაპარაკობთ?

პაატა: მახსოვს ჩემი სტუდენტობის პერიოდი, როცა უამრავ ავტორზე ხელი არ მიგვიწვდებოდა. დაახლოებით, 2000-იანებიდან უკვე რადიკალურად იცვლება სიტუაცია. რამ გამოიწვია მთარგმნელობით სფეროში ეს ძვრები?

ხათუნა: ქართულ თარგმანზე მოთხოვნა, პირველ რიგში, რუსული ენობრივი სივრციდან გამოსვლამ გაზარდა. ადრე თავს ამით არავინ იწუხებდა, რადგან ვინც რამის წამკითხველი იყო, რუსულადაც კითხულობდა. ამიტომ გააქტიურდნენ გამომცემლებიც: მოგებიანი გახდა თარგმანის გამოცემა. უფროსი თაობა ახლაც კითხულობს რუსულად, მაგრამ უკვე მასშიც გაჩნდა კარგი ქართული თარგმანის წაკითხვის მოთხოვნილება. თუმცა, ისინი უფრო „ნაქებ“, აღიარებულ თარგმანს კითხულობენ ქართულად და არა ყველაფერს.

პაატა: მწერლებს ხშირად ეკითხებიან, ვინაა მათი საყვარელი მწერალი. არ გამიგია, მთარგმნელისთვის ეკითხოს ვინმეს იგივე. არადა, რატომაც არა: ვინაა შენი საყვარელი მთარგმნელი?

ხათუნა: რა კარგი სიტყვათშეთანხმებაა „საყვარელი მთარგმნელი“. ერთი-ორი ძალიან კარგი მთარგმნელი ახლა უკვე ჩემი მეგობარიცაა, ანუ პირდაპირი მნიშვნელობით „საყვარელი მთარგმნელია“. ქეთი ქანთარია, მაგალითად. მეგობარია თუ არა, ქეთი პროფესიონალია და მისმა ნათარგმნმა პოლ ოსტერმა თუ ფილიპ როთმა მისი ნაცნობები თუ უცნობები ერთნაირად ასიამოვნა. მოკლედ, მეგობრებზე ჯობია, არაფერი ვთქვა, ამიტომ სამ ადამიანს დავასახელებ, რომლებსაც არ ვიცნობ (სამივეს შევხვედრივარ, მაგრამ ვერ ვიტყვი, რომ პირადად ვიცნობ): დათო წერედიანს, თამუნა ჯაფარიძეს და ზაზა ჭილაძეს.

დათო წერედიანი განსაკუთრებული ფენომენია, ის მხოლოდ მთარგმნელი არ არის, ამ ადამიანის ხელიდან გამოსული ყველაფერი მაღალი კლასისაა. წერედიანისნაირები ცოტანი არიან-მეთქი, რომ ვთქვა, ტყუილი იქნება. ახლა კი არა, მისნაირი საერთოდ ცოტა გვყოლია. ძალიან ცოტა.

თამუნა ჯაფარიძე და ზაზა ჭილაძე არიან მთარგმნელები, რომელთა ნამუშევარს, ჩემი აზრით, სწორედ იმ უხილავობის, ხარისხის ნიშანი აზის, რომელიც ჩემთვის მთარგმნელის ოსტატობის და პროფესიონალიზმის ყველაზე უტყუარი მაჩვენებელია. მათ ხელში გამოვლილი, ისეთი სუფთაა, ისეთი ნამდვილი, ფოლკნერი იქნება, კიზი, სელინჯერი, ეტვუდი თუ არუნდატი როი, რომ მთარგმნელის ვინაობამ არც უნდა დააინტერესოს მკითხველი. მათი ფასი, ამ კამკამა და სანდო ფილტრის ფასი, ჩვენ ვიცით, მთარგმნელებმა, ამ საქმესთან ახლოს მდგომმა ადამიანებმა. მთავარია, მათი ფასი, კარგი მთარგმნელების ფასი, გამომცემლებმაც იცოდნენ.

პაატა: და ისევ ეკოს უნდა დავუბრუნდე: „პრაღის სასაფლაო“ ხმაურიანი გამოდგა. ევროპულ წრეებში მას ბევრი მორალისტი კრიტიკოსი გამოუჩნდა. და ეკოს მოუწია იმ ბანალური რამის ახსნა, რომ სიმონინი (სხვათა შორის, ეს გვარი „ფუკოს ქანქარაშიც“ ფიგურირებს) მხატვრული პერსონაჟია და მისი აზრები ავტორს არ უნდა მიეწეროს. როგორ ფიქრობ, რატომ არ გამოიწვია იგივე დისკუსია ამ წიგნმა საქართველოში? საზოგადოება გავიზარდეთ და მეტაფორებს აღარ ვებრძვით, თუ, ძირითადად, ზერელედ ვკითხულობთ?

ხათუნა: უბრალოდ, საქართველოში მორალისტებს „პრაღის სასაფლაო“, ალბათ, არ წაუკითხავთ. ჩვენ ევროპისაგან იმითაც განვსხვავდებით, რომ აქ ქვასროლიები, ვისაც იუმორი არ აქვს და ვინც ეკოს წვერით ითრევდა, იშვიათად კითხულობენ ხუთასგვერდიან რომანებს. რომ იცოდნენ, რა საკბილოს უშვებენ ხელიდან, ვინ იცის, იქნებ ხარბადაც დასწაფებოდნენ ეკოს. სიძულვილი რას არ გააკეთებინებს კაცს.

პაატა: ვინაიდან ბოლოდან დავიწყეთ, ბოლოშიც იმავე მეთოდს გამოვიყენებ: რა იყო შენი პირველი თარგმანი? და რატომ გადაწყვიტე, საერთოდაც, მთარგმნელობა?

ხათუნა: პირველი თარგმანი რამდენიმე პატარა მოთხრობა იყო, რომლებიც „ცისკარში“ დაიბეჭდა, მგონი, 1997 წელს. ჯერ ლუიჯი მალერბას ორი მოთხრობა იყო, მერე – ნატალია გინძბურგის, შემდეგი იყო კალვინო, პირანდელო, ისევ გინძბურგი. კიდევ უფრო ადრინდელი, მაგრამ გამოუქვეყნებელი, გაგიკვირდება და, ბახის „თოლია ჯონათან ლივინგსტონია“, ინგლისურიდან. მაშინ კომპიუტერი არ მქონდა, ხელითაა დაწერილი მოყვითალო ფურცლებზე, სადღაც გადავაწყდი ამას წინათ, თუმცა შიგ არც ჩამიხედავს. ძველი თარგმანები არ მიყვარს, საშინლად გაუწაფავი ხელია და ენის თვალსაზრისითაც, ალბათ, უამრავი შეცდომა.

თარგმნა მიყვარს. მგონია, რომ ჩემი საქმეა. უმადური რომაა, ამიტომაც ვერ ვუთმობ იმდენ დროს, რამდენსაც დავუთმობდი კარგი ანაზღაურების შემთხვევაში. სრულ განაკვეთზე ვმუშაობ მთელი ცხოვრება, დრო აღარ რჩება, ცხოვრებაც ხომ გინდა. უმბერტო ეკომ უპასუხა კარგად კითხვას, რატომ წერო? – რაღაც იმას ჰგავს, რომ გეფსია და ტუალეტში გარბიხარო. შთაგონება, მუზა და ამისთანები კი არა, ბევრად უფრო მარტივადაა საქმე: ფიზიკური მოთხოვნილებაა. დარწმუნებული ვარ, რომ კარგი მთარგმნელები მხოლოდ (ვიმეორებ, მხოლოდ) ფულის გამო არ თარგმნიან. მე, პირადად, მოთხოვნილება მაქვს. ამიტომაც ჩემთვის წარმოუდგენელია თარგმანზე ყოველდღე ერთი და იმავე ინტენსივობით მუშაობა. ყოფილა დღეები, კვირები, რომ დღეში 10-15 საათი მიმუშავია (არ ვაზვიადებ), მაგრამ შეუძლებელია, მუდამ ასე იყოს, მე არ გამომდის. ეს მართლა არაა საქმე, რომელსაც თანაბარი ძალისხმევითა და ხარისხით, ყოველ ცისმარე დღეს რამდენიმე საათის მუშაობით გააკეთებ. ამიტომ მთარგმნელის შრომის შეფასებისას კალკულატორის მომარჯვება არ კმარა. კალკულატორის ჩხაკუნი ადვილია, ამიტომ ჯობია, წიგნის ღირებულებაზე ვილაპარაკოთ და სხვა კრიტერიუმებით შევაფასოთ გამოცდილი მთარგმნელების შრომა.

რაც „მონიშნული“ მაქვს ჩემთვის, ვიცი, რომ მათ სათარგმნად ერთი კი არა, სამი ცხოვრება არ მეყოფა, მაგრამ იმედი მაქვს, რამდენიმე კარგი წიგნის თარგმნას კიდევ მოვახერხებ, კალკულატორით თუ უკალკულატოროდ.