იუჯინ ოსტაშევსკი თანამედროვე ამერიკელი პოეტია, რუსული ფესვებით. ალბათ, სწორედ ამ ბიოგრაფიული ნიშნის გამოა მის შემოქმედებაში ორი მნიშვნელოვანი პოეტური ტრადიცია თავმოყრილი - რუსული ნეორომანტიზმი, ობერიუ და ზაუმი და, მეორე მხრივ, ამერიკული სალექსო რიტმი, "ლენგვიჯის" სკოლის დეკონსტრუქცია თუ "შავი მთის პოეტების" პერფორმანსულობა.

შეგვიძლია დარწმუნებით თქმა, რომ ოსტაშევსკი უთარგმნელი პოეტია. პრინციპულად შეუძლებელია მისი თარგმნა (თუმცა, რამდენიმე მცდელობა მეც მქონდა), იმდენად ფუნდამენტურად "განიცდის" ენას. პრობლემას კიდევ უფრო ამწვავებს ის, რომ მხოლოდ ერთ ენას არ "განიცდის", ხშირად - რამდენიმეს ერთდროულად. ამიტომ ის ფილოსოფიურ-ლინგვისტური თამაშები, რომელსაც ოსტაშევსკი აწარმოებს, მის თარგმნას შეუძლებელ აქტად აქცევს.

პოეტი და პროფესორი, ლოგიკოსი და ცინიკოსი იუჯინ ოსტაშევსკი 2005 წელს გერტრუდ სტაინის პრემიის ლაურეატი გახდა ინოვაციური პოეზიის ნომინაციაში.

 

ინდიგო: თქვენ წარმოადგენთ ორ ქვეყანას და, შესაბამისად, ორ სრულიად განსხვავებულ, ზოგ შემთხვევაში – დაპირისპირებულ სალიტერატურო ტრადიციას – რუსულს და ამერიკულს. რამდენად დაგეხმარათ ეს დიქოტომია ესთეტიკური კოდის, ანდაც სტილის ჩამოყალიბებაში?

ოსტაშევსკი: პოეტური კულტურა, რომელსაც რუსული ემიგრაცია განასახიერებდა ამერიკაში, ბროდსკის სამეგობროსგან შედგებოდა. ეს იყო კლასიკური პოეტიკა იმ აზრით, რომ ინარჩუნებდა კონვენციურ მეტრს, რითმას, მეტაფორებს, ალუზიებს და რიტმს. ამავდროულად, იყო ექსპერიმენტული მიდგომები. ამერიკული პოეზია კი, რომელშიც მე მოვხვდი, იყო გაცილებით მრავალფეროვანი, განაზრებისა და ტექნიკის მხრივ. თანაც, მთელი ჯაჭვი იყო ტრადიციებისა. თუმცა, თამამად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მეტრი, რითმა და ალუზიები საერთოდ გამქრალი იყო და, მაგალითად, „ლენგვიჯის“ სკოლის პოეტებში აღარც რიტმი იყო და აღარც – მეტაფორა. ყველაზე მეტად იმან დამშოკა, რომ ორივე ბანაკი საკუთარი სიმართლის აღმატებულების განცდით აკეთებდა პოეზიას. უბრალოდ, კი არ ავსებდნენ სალიტერატურო ვიტრინის სივრცეს, არამედ მიიჩნევდნენ, რომ მხოლოდ მათი პრაქტიკა იყო მორალური, ან მეამბოხე, ან მნიშვნელოვანი. აქ ამერიკელები ურითმობას უყურებდნენ არა როგორც არჩევით პოეტურ გზას, არამედ როგორც რაღაცას, რაც არსებით თავისუფლებას განასახიერებდა, რაღაც სადღესასწაულოს. და რუსი ემიგრანტებიც იმავე მორალური უპირატესობით აღიქვამდნენ საკუთარ პოეტიკას, ოღონდ ამერიკულ პოეზიასთან დაპირისპირების წარმოჩენის გზით. ამან დამარწმუნა, რომ ორივე კულტურას არსებითად იდიოტები და პროვინციელები ქმნიდნენ. თუმცა, აქაც იყვნენ ადამიანები, რომლებიც ინარჩუნებდნენ პერსონალურ არჩევანს და სხვისასაც პატივს მიაგებდნენ. მაგალითად, ალექსეი პარშიკოვი და მაიკლ პალმერი.

ინდიგო: მოდი, განვავრცოთ ეს თემა. რა გავლენა შეიძლება იქონიოს ერთი ენის ტრადიციის ელემენტებმა ადამიანზე, რომელიც წერს სხვა ენაზე. ვგულისხმობ იმას, რომ თქვენ დაიბადეთ რუსულ კულტურაში, მაგრამ გაიზარდეთ და ჩამოყალიბდით ამერიკულში. და ხართ ინგლისურენოვანი პოეტი.

ოსტაშევსკი: არსებობს კულტურულ გავლენათა უნივერსალური ფაქტი – ფასეულობათა ტრანსპლანტაცია, როგორიც იყო, მაგალითად, ბერძნული პოეზიის გავლენა რომაულ ლექსზე, ან ფრანგული პოეზიის გავლენა რუსულზე, ვთქვათ, პუშკინის დროს. პოეტური ცვლილებები, ძირითადად, ამ ფორმატში ხდება.

პოეზია წარსულის ენის ბარიერებს შლის, ის ინტერნაციონალური არტფორმაა, არა აქვს მნიშვნელობა, რას გეტყვიან უნივერსიტეტებში, ეს ასეა – ინტერნაციონალურია, წარმოების მხრივ, მაგრამ არა მოხმარების მხრივ.

თუ დავაკვირდებით რუსულ პოეზიას – მისი ვერსიფიკაციული ხაზი დაიწყო პოლონეთში, და შემდეგ, დაახლოებით 1750 წელს, გახდა გერმანული. როგორც საჭმლის შემთხვევაში – სერბული ნაციონალური სამზარეულო, სინამდვილეში, დაუძინებელი მტრის – მისი ოტომანი ბიძაშვილის კუთვნილებაა და ტერმინებიც იგივეა, რაც თურქულში. იტალია მაკარონით ამაყობს, რომელიც მან ჩინეთიდან გადმოიტანა და ტომატითაც, რომელიც ამერიკიდან გადმოიღო. ენებისა და ტრადიციების შეჯახებისას ისინი მაინც შეურევლები, არამოხმარებადები რჩებიან და ხშირად ერთმანეთისადმი სრულიად გაუგებარნიც. პოეტური ტრადიციები ერთმანეთზე გავლენას ახდენენ, მაგრამ, ამავდროულად, ერთმანეთს ვერ უგებენ. პოეზია ინტერნაციონალურია, მაგრამ არა უნივერსალური – ის ყოველთვის ლოკალურია და მიდრეკილია პერიფერიისკენ, თუნდაც მისი ყველაზე ინტერნაციონალური გამოვლინების დროს.

ინდიგო: თქვენ მშვენივრად ოპერირებთ ამ უკვე ნახსენები სხვადასხვა ენობრივი და პოეტური დისკურსებით, ხშირად ეყრდნობით რუსულ ავანგარდს, განსაკუთრებით, ზაუმნიკებს (თუმცა, ზოგჯერ ირონიულად) და მაინც, თითქმის არასოდეს წერთ რუსულად. არის ეს რუსულისგან გაუცხოება თუ ინგლისური უფრო მოსახერხებელია თქვენი სტილისთვის?

ოსტაშევსკი: მე არ ჩამიდია დროის იმდენი ინვესტიცია რუსულში, რამდენიც ინგლისურში ჩავდე. თუმცა ჩემს ახალ წიგნში „პირატი, რომელმაც არ იცის Pი-ს ფასი“, ერთი რუსული პასაჟიცაა: ინგლისურ ტექსტში მოულოდნელად ჩნდება რუსული ნარატივი, და ეს ცუდი რუსულია, ისეთი, როგორიც მინდა მომავალში კიდევ უფრო განვავრცო. მაგალითად, როცა ჩნდება სიტყვა попугай, შეუძლებელია მიხვდე კონტექსტით, ეს არსებითი სახელი თუთიყუშია თუ სიტყვა пугать-ის ბრძანებითი კილოა. მინდა, ეს ექსპერიმენტი თანდათან უფრო განვავითარო.

ინდიგო: კეთილი. პოეტიკიდან პოლიტიკაზე გადავიდეთ. უფრო სწორად, რაკი შერევაზე ვსაუბრობთ, ესენიც შევურიოთ. მე მემარცხენე ვარ, მაგრამ არ ვიზიარებ მეინსტრიმ მემარცხენე იდეას, რომ პოეტი აუცილებლად პოლიტიკური აქტივისტი უნდა იყოს, ჭეშმარიტების მაძიებელი მეომარი და ა.შ. ცოტა არ იყოს, სწორხაზოვანი და ბანალური მეჩვენება ეს ყველაფერი. თუმცა, რევერსული ვარიანტის მჯერა – პოეზიის აპოლიტიკურობის შეუძლებლობის. რომელ ვერსიას იზიარებთ პოლიტიკისა და პოეტიკის კვეთასთან დაკავშირებით, თანაც, ამ პოსტსიმართლის ეპოქაში?

ოსტაშევსკი: პოლიტიკურის პოეზიაში გაცნობიერებულად გამოყენებას ერთი პრობლემა აქვს – ესაა მისი უტილიზაციის ფორმა. ის ამარტივებს ლექსს, აღჭურავს მას გზავნილით, ხდის მას საკითხავად და სამსჯელოდ უფრო მოსახერხებელს, აქცევს კონსუმერულ აქტად. ასეთი პოეზია შესაძლოა იყოს სასიამოვნო, მაგრამ არა თვითკმარი. სინამდვილეში, ეს მემარცხენე პოზა კვებავს კაპიტალისტურ პოზიციას (კაპიტალიზმში ვგულისხმობს კომუნიზმსაც, რომელიც კაპიტალისტურ მონოპოლიას ამყარებს, როცა ეკონომიკის ყველა ფორმას მთლიანად ერთ სუბიექტს – სახელმწიფოს – უქვემდებარებს). ამერიკაში საკმაოზე მეტი პოლიტიკური პოეზიაა. მაგრამ შეუძლებელია გამოაცალკეო ის რესურსებისთვის ბრძოლისგან, რომლითაც მოცულია ამერიკული პოეზია. ადამიანები ცდილობენ დაეხმარონ ერთმანეთს თუნდაც პოეზიაზე ლექციის კითხვით, მაგრამ ამისთვის ცოტას იხდიან. ასე რომ, კულტურაში, რომელშიც ლექსი არაა ფინანსურად მოგებიანი, პოლიტიკური ლექსის წერა გაქცევს რესურსებისთვის ბრძოლაში გამარჯვებულად და დაგტვირთავს სოციალური კაპიტალით. მაგრამ, მეორე მხრივ, გამორიცხულია, პოეზია იყოს აპოლიტიკური. უბრალოდ, შეუძლებელია დაწერო ლექსი – ან, უბრალოდ, ენა რაიმე ფორმით გამოიყენო – აპოლიტიკურად. ენა სოციალური ფენომენია და, შესაბამისად, პოლიტიკა მისი ფუნდამენტური ნაწილია.

ინდიგო: პოეტები დღეს მარგინალები არიან. პოეზიამ დაკარგა მორალური გიდის ფუნქცია და ხშირად მიფიქრია, რომ ეს კარგიცაა. მაგრამ შორეულ პერსპექტივაში, რას უნდა ველოდეთ? დაიკარგება პოეზია წარმოების სიმრავლეში, სამომხმარებლო შიზოფრენიაში ან სულაც, აითქვიფება ფსევდოგლამურულ, სლემპოეზიის მსგავს შოუებში?

ოსტაშევსკი: მე ვფიქრობ, სიმრავლეში დაკარგვა ყველას და ყველაფერს უწერია. ჩვენ ვცხოვრობთ დროში, რომელშიც სამომხმარებლო სურვილები წარმოუდგენელი სისწრაფით იზრდება. ამ სურვილების რიცხვს ბაზარი აწარმოებს და თავადვე ზრდის, ცხადია. ეს ნიშნავს, რომ ნებისმიერი ინდივიდუალური არჩევანის ფასი, საზოგადოების მხრიდან, ნულის ტოლია.

ინდიგო: გავრცელებული აზრით, აგრესიულმა პოლიტკორექტულობამ დააჩქარა ტრამპის ეპოქის დადგომა. ვფიქრობ, ასეთი მტკივნეული ცვლილება პოეზიაზეც აისახება. რა ხდება ამ მხრივ დღევანდელ ამერიკულ პოეზიაში?

ოსტაშევსკი: რთული სათქმელია. თანაც ამ მომენტში მე არ ვარ ამერიკაში. რას გულისხმობთ პოლიტკორექტულობაში, რომელმაც მისცა საფუძველი ტრამპის ეპოქას? ტრამპის ეპოქა მოიტანა არასაკმარისმა დენაციზაციამ, წარსულის მონობისა და ძალადობის არასაკმარისმა გააზრებამ, და საკმარისზე მეტმა იარაღმა და ციხეებმა ამერიკელთა ცხოვრებაში. როცა ობამა აირჩიეს, მემარჯვენეები შეეცადნენ, მისგან საფრთხობელა შეექმნათ, რომლითაც პოლიტიკურ კაპიტალს დააგროვებდნენ. და ამან იმუშავა. მაგრამ მე ამას პოლიტკორექტულობას ვერ დავარქმევდი.

ინდიგო: ტრამპზე „ალტერნატიული ფაქტები“ მახსენდება. და ზარატუსტრა, რომელიც ამბობდა, რომ პოეტები მეტისმეტად ტყუიან. თუმცა, დღეს ესეც პრობლემაა – პოეტების ექსკლუზიური „ბიზნესი“ – მითების ქმნა (ან ტყუილი, რასაც, სავარაუდოდ, ნიცშე გულისხმობდა) – მთლიანად მედიამ მიისაკუთრა. და უნდა ვაღიაროთ, რომ ის უფრო ეფექტიანად აწარმოებს მითებს, გამონაგონს, ვიდრე რომელიმე პოეტი. როგორ უნდა გადაილახოს მედიაპროპაგანდა, ან ალტერნატიული ფაქტები ამ ე.წ. პოსტსიმართლის დროში?

ოსტაშევსკი: არა და არა! ეს სულაც არაა პრობლემა. ჩვენი მიზანი არ მგონია სიცრუეში ან მითების ქმნაში მედიის შეჯიბრება. მართალია, თითქმის შეუძლებელია არ იცრუო, მაგრამ ეს უნდა შეძლო. ბანალური მორალისტური ტერმინებით რომ ვთქვათ, პოეზია უნდა ემსახურებოდეს მხოლოდ სიმართლის წარმოებას.

ინდიგო: პოეზიის დანიშნულებას მივუბრუნდეთ. ხშირად იყენებთ ირონიას, როგორც მთავარ იარაღს, რაც თქვენს ფილოსოფიურ-ლინგვისტურ თამაშებს (რასაც ხშირად მიმართავთ) ერთგვარად აშუალებს. ბერგსონი მიიჩნევდა, რომ სიცილს საზოგადოებრივი დანიშნულება უნდა ჰქონდეს. თქვენს შემთხვევაში, რას ემსახურება ირონია ან თვითირონია?

ოსტაშევსკი: როცა ბერძენმა ფილოსოფოსებმა გადახედეს ელინისტურ პერიოდს, ორად ორი შესაძლებლობა დაინახეს – ან უნდა ეცინათ ამ ყველაფერზე, ან ეტირათ. ეს ჯერ კიდევ დემოკრიტედან დაიწყო, რომელმაც დაინახა, რა ამაო იყო ყველაფერი და ამან უზომოდ გააცინა. ამიტომაც უწოდებდნენ მას მოცინარ ფილოსოფოსს. იგივე ჭეშმარიტება დაინახა ჰერაკლიტემაც, მაგრამ მას ამ ყველაფერმა ტირილი მოჰგვარა. ერქვა კიდეც მოტირალი ფილოსოფოსი. მაგრამ მე მსგავსი ჭეშმარიტებები არ მაინტერესებს. ჩემი ჭეშმარიტება ენაშია და მის შესაძლებლობაში, მოიტყუო ან – არა.

ინდიგო: დაბოლოს: ლექსებში ხშირად იყენებთ მათემატიკურ სტრუქტურებს, ფორმულებს, გეომეტრიულ სიმეტრიებს და ასიმეტრიებს. მართალია, მეცნიერება პოეზიის გავლით დაიბადა, მაგრამ გჯერათ, რომ შეძლებთ პოეზიის და მეცნიერების საბოლოოდ მორიგებას?

ოსტაშევსკი: მაღალ საფეხურზე, პოეზია და მეცნიერება ერთი და იგივეა. ისინი მიემართებიან ერთსა და იმავეს და აზროვნებენ ერთი და იმავე მოდელებით. წიგნში „დიჯეი სპინოზას ცხოვრება და აზრები“ მე სიმბოლურად ვიყენებ აქსიომური სისტემების დაუსრულებელ რიცხვს. ამით ბუნებრივი ენების უსასრულობას ვუსვამ ხაზს, მათ არაჰარმონიულობას, არაპროპორციულობას და შეუძლებლობას, ადეკვატურად ასახონ სამყარო და გამოცდილებები. 

 

ავტორი :
  • პაატა შამუგია