ყველაზე ხშირად ეს კაცი ალბათ თბილისში სასტუმრო „სტამბის“ მეორე სართულზე, მომავალი ფოტომუზეუმის ცარიელ სივრცეებში მოსიარულე გამახსენდება. იქ გამოცოცხლდა, იქაურობამ უფრო დააინტერესა, ვიდრე კავკასიონის ლამაზმა ბუნებამ, თუმცა სტეფანწმინდაში ყოფნამ მთაში, შვეიცარიაში ცხოვრება მოანდომა და თქვა კიდეც ეს „ხმამაღლა“. ყაზბეგში მას მთელი ამალით ვახლდით და ყველა მის ამოთქმულ იშვიათ წინადადებებზე იყო გაფაციცებული. „რატომ საქართველოში არა?“ – მაშინვე ჰკითხა ვიღაცამ. „ჩემთვის აუცილებელია, მუდამ მესმოდეს ფრანგული ენა“, – უპასუხა უელბეკმა და ისევ საკუთარ თავში ჩაიკეტა...

„სტამბის“ ცარიელ დარბაზებში კი თავისი ფოტოების მომავალ საგამოფენო სივრცეს ირჩევდა და მონუსხული ათვალიერებდა ცარიელ კედლებსა და დარბაზებს. ეს იყო საკუთარი შემოქმედების მიმართ არტისტის აბსოლუტური პასუხისმგებლობა. აპარატსაც ისე ბღუჯავდა ხელში, ისე მიჰქონდა თვალთან, როგორც ამას მხოლოდ ფოტოგრაფიით შეპყრობილები აკეთებენ.  

მასთან ინტერვიუ კი უცნაური გამოვიდა, გრძელი კითხვებით და მოკლე პასუხებით. მწერალი უელბეკი სადღაც შორიდან, თავის მარტოობის შორეთიდან მპასუხობდა, სიტყვების ამოსათქმელად თითქოს თავს ძალას ატანდა. რამდენჯერმე როცა თავი აიღო და შემომხედა, მივხვდი, რომ შეკითხვამ დააინტერესა...

ა.ქ. ჩემმა ერთმა მეგობარმა მითხრა, რომ უელბეკი ნამდვილი მემატიანეა იმ საზოგადობრივ-პოლიტიკური ფორმაციისა, რომლისკენაც ჩვენ მივისწრაფვით, მაგრამ შეიძლება ვერასოდეს მივაღწიოთ. როდესაც თქვენ მიერ აღწერილ დასავლეთევროპულ საზოგადოებაზე ვფიქრობ, პირველი სიტყვა, რომელიც მახსენდება, არის „დაღლილობა.“ ეს სწორი შეფასებაა? ეს დაღლილობაა? თქვენ მიერ აღწერილი საზოგადოება დაღლილია? 

მ.უ. მართლაც ასეა. დასავლეთში თითქმის აღარ არის დიდი სურვილი, რომ იარსებო, იცხოვრო. ცხოვრების მიზეზიც კი აღარ არსებობს. ეს არ არის ახალი პროცესი. უკვე საფრანგეთის რევოლუციის მერე ზოგიერთი ადამიანი ფიქრობდა, რომ საზოგადოება რელიგიის გარეშე დიდხანს ვეღარ იარსებებდა. 

ა.ქ. თქვენს წიგნებში ძალიან დიდი ადგილი ეთმობა აღწერას იმ სიკეთეებისა, რომელსაც თანამედროვე ადამიანი მოიხმარს, ძალიან თვალშისაცემია, რომ თქვენ დეტალურად აღწერთ რესტორნებს, კერძებს, მანქანებს, სასტუმროებს, ტელევიზორის მოდელსაც კი და რომ ეს შემთხვევითი არ არის. მრჩება შთაბეჭდილება, რომ თქვენ აღწერთ იმას, რაშიც თანამედროვე ევროპელმა რაღაცა გაცვალა, მიიღო ეს ყველაფერი და გაღარიბდა. რა არის ის, რაც ევროპის მომხმარებლურმა საზოგადოებამ ამ სიკეთეების სანაცვლოდ დათმო?

მ.უ. წინა შემთხვევისგან განსხვავებით, ეს უკვე ახალი მოვლენაა. ის რასაც მომხმარებლურ საზოგადოებას ვეძახით, 1945 წლის შემდეგ დაწყებული ფენომენია. შეიძლება ითქვას, რომ ამ სიკეთეების გამო ადამიანებმა სხვა ყველაფერი დათმეს. მოხმარება გახდა მთავარი, ერთადერთი სურვილი. აქედან გამომდინარეობს პოლიტიკური კუთხითაც განსაკუთრებული ინტერესი ეკონომიკის მიმართ. ეს ყველაფერი დეპრესიაში გაგდებს, რადგან ეკონომიკა ისეთი რამეა, რაც შეიძლება, ერთ მშვენიერ დღეს ცუდი მიმართულებით წავიდეს. მუდამ კატასტროფის მოლოდინში ვართ. უფრო კონკრეტულად კიდევ გეტყვით, რომ კომუნიკაციების ტექნოლოგიებმა განაპირობა ის, რომ რეალური კომუნიკაციები თითქმის სულ წაიშალა. სამწუხაროდ, ეს პროცესი არ დასრულებულა და კვლავ გრძელდება. მე, ჩემი ცხოვრების წესიდან გამომდინარე, ძალიან იშვიათად ვსარგებლობ მეტროთი და ყოველ ჯერზე, როდესაც მეტროს ვაგონში ადამიანებს ვათვალიერებ, ვატყობ, რომ სულ უფრო მეტად იზრდება მათი რიცხვი, ვინც მთელ გზას ტელეფონში თავჩარგული ატარებს და გარშემო არ იხედება. 

სტუმრად ჯგუფურად წასული ადამიანებიც კი ტელეფონში თავჩარგულები ატარებენ საღამოს და ერთმანეთთან არ ურთიერთობენ. ეს მხოლოდ დასაწყისია ადამიანის დაშლისა და ეს პროცესი გრძელდება. 

ა.ქ. ყოველი თქვენი რომანის დასასრული პესიმისტურია. ეს ძალიან გადამდები პესიმიზმია, რადგან თქვენ წიგნი სრულიად ლოგიკურად, ნაბიჯ-ნაბიჯ მიგყავთ იმგვარი ფინალისკენ, სადაც პერსონაჟები, საზოგადოება, კაცობრიობა და, შესაბამისად, მკითხველიც ყოვლად გამოუვალ მდგომარეობაში აღმოჩნდება ხოლმე. ეს ყველაფერი ავტორს იმდენად გატარებული აქვს საკუთარ თავში, რომ მიჩნდება კითხვა, საიდან პოულობს უელბეკი სასიცოცხლო ძალას, შექმნას ახალი წიგნი და ისევ უკვე მერამდენედ მიიყვანოს საკუთარი პერსონაჟები და მთელი ცივილიზაცია ყოვლად გამოუვალ მდგომარეობამდე.

სხვანაირადაც შემიძლია ამ შეკითხვის დასმა, რა რჩება სასოწარკვეთის შემდეგ?

მ.უ. რაღაცით მუდამ ხარ უკმაყოფილო და სწორედ იმიტომ აგრძელებ მუშაობას, რომ გამოასწორო ის, რაც წინა წიგნში არ გამოგივიდა. 

ჩემთვის წმინდა ლიტერატურული მიზნები და ამოცანები უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე, ვთქვათ, სოციალური გზავნილები. სწორედ ლიტერატურული მიზნები მაძლევს ძალას, ისევ და ისევ ვწერო წიგნები. 

ჩემს განვლილ გზას რომ დავუბრუნდე, მქონდა წარმატებული მცდელობა, ჩემი პროზა პოეზიით შემეზავებინა. არ იყო ადვილი, მაგრამ როდესაც ეს მოვახერხე, ამ ხერხზე ხელი ავიღე და რომანებში ჩემი ლექსები აღარ ჩამიქსოვია. 

ა.ქ. პირადად ჩემთვის, თქვენს რომანებში ყველაზე პოეტური სიკვდილის სცენებია. თქვენ დეტალურად და ნატურალისტურად აღწერთ სიკვდილს და მიუხედავად ნატურალიზმისა, ეს რაღაცნაირი ლირიკული სცენებია. როდესაც „ელემენტარულ ნაწილაკებში“ კვდება ანაბელი, – ქალიც საკუთარმა სილამაზემ გაწირა მარტოობისთვის, – მისი სიკვდილის და მასზე გლოვის, მისი ღუმელში დაწვის და მისი ფერფლის მიმობნევის სცენა პოეტური გარღვევასავით არის. ეს არის ერთდროულად ძალიან ლირიკული, ემოციური და თან იმედისმომცემი გარღვევა. თითქოს ამ ყოვლად უიმედო რომანში ღმერთი ჩნდება...

მ.უ. იმ პერიოდში საკმაოდ ძლიერი ბუდისტური გავლენის ქვეშ ვიყავი. საკმაოდ მიჭირს იმის გახსენება, რას ვგრძნობდი და რა სულიერ მდგომარეობაში ვიყავი იმ პერიოდში... სიკვდილი ჩემთვის ალბათ ტანჯვის გაქრობას ნიშნავს. ჩემს თაობაში ძალიან ბევრი იყო ადამიანი, ვისაც ტიბეტური „მკვდრების წიგნი“ უყვარდა. მეც მოხიბლული ვიყავი ამ წიგნით, რომელიც სიკვდილის შემდეგ მიცვალებულის სულის მდგომარეობაზე მოგვითხრობს. მგონი, ამ წიგნის გავლენით აღვწერე ანაბელის სიკვდილი...

ა.ქ. „მორჩილების“ მთავარი გმირი, სანამ მუსლიმანობას მიიღებდეს, რამდენიმე დღეს იმ მონასტერში ატარებს, სადაც მისი კვლევის საგანი ჰიუსმანსი ცხოვრობდა. ეს არის განწირული მცდელობა, გახდეს ქრისტიანი, ოღონდ არაფერი გამოსდის და ლამის გამორბის მონასტრიდან. შეიძლება ვცდები, მაგრამ თქვენს წიგნებში იკითხება სევდა და ნოსტალგია დასავლეთ ევროპის ქრისტიანული წარსულის მიმართ. გქონიათ მოთხოვნილება, რომ კათოლიციზმისთვის შეგეფარებინათ თავი? 

მ.უ. მქონია და მაქვს. ყოველ ჯერზე, როდესაც წირვას ვესწრები, შვებას ვგრძნობ. მონასტერში დიდხანს რომ მეცხოვრა, ღმერთის არსებობას აუცილებლად დავიჯერებდი.

ა.ქ. მაგრამ თქვენს პერსონაჟს მონასტერმა შვება ვერ მოუტანა...

მ.უ. მან გაუგებარი და არასწორი გზა აირჩია. არასწორ ადგილას წავიდა. თვითონ ქალაქი რუკამადური არასწორი ადგილია. შუა საუკუნეების რუკამადურის მადონას ნაცვლად რომელიმე თანამედროვე მოქანდაკის მიერ შექმნილი ღვთისმშობლის წინ რომ ეცადა ლოცვა, ამას შეიძლება უფრო ემუშავა და გამოსავალიც მოენახა.

ა.ქ. ევროპა ჩემთვის პირველ რიგში აზროვნებასთან, თავისუფალ არჩევანთან ასოცირდება, „მორჩილების“ მთავარი გმირი ევროპელი ინტელექტუალია, რომელიც უარს ამბობს აზროვნებაზე და გაცნობიერებულად მიეყიდება იდეოლოგიას, ამ შემთხვევაში ისლამს, რომელიც აზროვნებაზე უარის თქმის სანაცვლოდ ფულს და ჰარამხანას სთავაზობს. ამ რომანში ყველაფერი გასაგებია ჩემთვის, მაგრამ სად იყიდება „რუკა და ტერიტორიის“ მთავარი გმირი ჟედ მარტენი? რა არის მისი კომპრომისი? 

მ.უ. მე არ ვფიქრობ, რომ ჟედ მარტენი რამეს თმობს. მისი პრობლემა სხვა რამეშია. იგი ვერ გარკვეულა თავისი წარმატების არსში. ვერ ხვდება, საიდან მოვიდა ეს წარმატება. ის ხომ არაფერს აკეთებს იმისთვის, რომ წარმატებას მიაღწიოს... 

ა.ქ. არის კი წარმატებული ჟედ მარტენი კარგი არტისტი? არ ვგულისხმობ მის უკანასკნელ პროექტს, ეს პერსონაჟი თქვენი შექმნილია, თქვენზე უკეთ ვერავის წარმოუდგენია მისი ფოტოები და ფერწერული ტილოები. მე მათ კარგად ვერ ვხედავ. მოგწონთ ის, რასაც ჟედ მარტენი ქმნიდა? 

მ.უ. ვფიქრობ, ის სერიოზული ადამიანია და როდესაც რაღაცას ქმნის, ეს მისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი რამაა სამყაროში. როდესაც სამსახურისთვის ფოტოებს იღებს, მისთვის ეს ფოტოები ყველაზე მთავარია და ის მართლა ყველაზე ლამაზ ფოტოებს იღებს. ის უყურებს მიშლენის რუკას და მართლა აღტაცებულია, თვლის, რომ მიშლენის რუკა ყველაზე მშვენიერი რამ არის მსოფლიოში. საქმეში ის მთლიანად დებს საკუთარ თავს, ეს კი მთავარია. 

მარტენის ფერწერული სერია, რომელიც ადამიანების პროფესიულ მოღვაწეობას აღწერს, ძალიან მნიშვნელოვანი პროექტია. სხვათა შორის, ფლამანდრიელმა მხატვრებმა შექმნეს ჯგუფი, „ჟედ მარტენი“ დაირქვეს და იმავეს აკეთებენ, რასაც ჩემი პერსონაჟი. ჟედ მარტენის პროექტებს ახორციელებენ. ჩემი წიგნი მოიწონეს თანამედროვე ხელოვნების სპეციალისტებმაც. 

ა.ქ. მე კიდევ მეჩვენებოდა, რომ თანამედროვე ხელოვნების მიმართ ირონიული ხართ. ეს ირონია ძალიან კარგად იგრძნობა „პლატფორმაში“.

მ.უ. ირონიული მართლაც ვარ, მაგრამ მე მომწონს თანამედროვე ხელოვნება, არაფერი მაქვს მისი საწინააღმდეგო. „პლატფორმას“ რაც შეეხება, თანამედროვე ხელოვანთა მხრიდან არანაირი პროტესტი მას არ მოჰყოლია, თუმცა იმავეს ვერ ვიტყვი ტურიზმის სფეროში მოღვაწე ადამიანების შესახებ (იცინის). 

ა.ქ. ფოტოგრაფიაზე მინდა გკითხოთ. ფოტოებს მეც ვიღებ. ჩემთვის ეს რაღაც დამატებითი გატაცებასავით არის. თავს ფოტოგრაფად არ აღვიქვამ, მაგრამ როდესაც არ ვწერ, ფოტოების გადაღება მეხმარება, რომ მთლად არაფრის მაქნისად არ ჩავთვალო საკუთარი თავი. რაღაცას მაინც ვქმნი და ეს მამშვიდებს. თქვენთვის რა არის ფოტოგრაფია? ისევე სერიოზულად ეკიდებით ამ საქმეს, როგორც ლიტერატურას? 

მ.უ. სერიოზულად არც ლიტერატურას ვეკიდები (იცინის). სინამდვილეში ლიტერატურა, რა თქმა უნდა, პირველია, მაგრამ ფოტოგრაფია ძალიან მიტაცებს.

ა.ქ. რა არის თქვენი, როგორც ფოტოგრაფის, ინტერესის ძირითადი საგანი?

მ.უ. არასოდეს ვიღებ ადამიანებს. არ მჭირდება. ადამიანის პორტრეტებს მე ჩემს წიგნებში ვქმნი. მიყვარს საგნების, დეტალების გადაღება, ბუნების გადაღება, რაიმეს ნგრევის და განადგურების გადაღება.

ა.ქ. ეს ხომ იგივეა, რასაც ჟედ მარტენი საკუთარ ბოლო პროექტში აკეთებდა?

მ.უ. დიახ, ეს ჩემია.

ჯერ კიდევ ბავშვობიდან მნუსხავდა განადგურება – ხილვა იმისა, როგორ ანადგურებდა რამეს ბუნება.

სკოლაში არ მიყვარდა მასწავლებლების სმენა, უინტერესო და მოსაწყენი იყო. სამაგიეროდ, სკოლის ფანჯრიდან ჩანდა ძველი ეკლესია, რომელსაც სურო ეხვეოდა და წლიდან წლამდე სულ უფრო ეუფლებოდა, ქვებს შორის ღარებში ძვრებოდა, ვხედავდი, როგორ ხეთქავდა კედლებს. იმ დროიდან მოდის ჩემი ეს გატაცება, ის პროექტი, რომელიც ჟედ მარტენს გავაკეთებინე. 

ა.ქ. „რუკა და ტერიტორიაში“ წერთ, რომ ღარიბ ადამიანს გამდიდრება აშინებს. ჩემთვის ეს ძალიან ნაცნობი რამეა. საკუთარი თავი გამომიჭერია, რომ ქვეცნობიერად მეც მაქვს გამდიდრების შიში. თქვენი პერსონაჟები ხშირად მდიდრდებიან და მათ ცხოვრებაში არაფერი იცვლება, თითქმის არაფერი... ერთადერთი ფუფუნება, რაც თქვენს გმირებს გამდიდრების მერე ხვდებათ წილად, სამყაროსგან მეტი იზოლაციის საშუალებაა. რა შეიცვალა თქვენს ცხოვრებაში მას მერე, რაც თქვენი წიგნების წყალობით გამდიდრდით?

მ.უ. გამდიდრებამ მხოლოდ ერთადერთი სიკეთე მომიტანა – აღარ მჭირდება მუშაობა და ჩემი დღის განრიგი თავად შემიძლია დავგეგმო. ამასთან შედარებით სხვას არაფერს აქვს მნიშვნელობა. 

ა.ქ. „პლატფორმაში“ წავაწყდი ასეთ ფრაზას, რომელმაც ჩემზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. ეს ტკივილს ეხებოდა. იმ განსაკუთრებულ ტკივილს, რომელიც მხოლოდ შემოქმედისთვისაა ნაცნობი: უუნარობა, იყო ნამდვილად ბედნიერი ან უბედური; შეუძლებლობა, სრულად იგრძნო ზიზღი, სასოწარკვეთა, სიხარული ან სიყვარული, რადგან შემოქმედსა და სამყაროს შორის მუდამ არსებობს გარკვეული ესთეტიკური ფილტრი...

მ.უ. ეს დაცილება არტისტსა და სამყაროს შორის მუდმივად არსებობდა და იარსებებს. ადამიანს, რომელიც ჩვეულებრივი ცხოვრებით ცხოვრობს, არასოდეს გაუჩნდება სურვილი, აღწეროს ცხოვრება. 

ა.ქ. თქვენ ცხოვრებას აღწერთ და ბევრის აზრით ამას ძალიან პროვოკაციულად აკეთებთ. თვლით საკუთარ თავს პროვოკაციულ მწერლად?

მ.უ. არავითარ შემთხვევაში. პროვაკაციულობა ნიშნავს იმის წერას, რასაც არ ფიქრობ. მე კიდევ მუდამ ისე ვწერ, როგორც ვფიქრობ. 

ა.ქ. თქვენმა საქართველოში ჩამოსვლამ დიდი აჟიოტაჟი გამოიწვია. მე მხვდა წილად პატივი, თქვენთან მესაუბრა, მაგრამ ჩვენს ქვეყანაში არის უამრავი ადამიანი, რომელსაც ამაზე უოცნებია. ამიტომ ვეუბნებოდი მეგობრებს, თუ რამის კითხვა ძალიან უნდოდათ, ჩემთვის დაებარებინათ. ეს შეკითხვა ჩემი კოლეგა მწერლისგან არის. იგი ქალია (იგულისხმება მწერალი ინა არჩუაშვილი), რომელიც „რუკა და ტერიტორიის“ კითხვისას შეძრა სცენამ, სადაც ევთანაზიის ცენტრში მისული ჟედ მარტენი ხელს გაარტყამს ქალს, რომელიც მამამისის პირად საქმეს აჩვენებს. ჩემი მეგობარი მეუბნება, რომ მართალია, ის თანაუგრძნობს ჟედ მარტენს, მაგრამ ამ ქალთან ერთად თითქოს ისიც დაენარცხა ძირს და ხერხემალი მანაც დაარტყა. მისთვის კიდევ უფრო შოკისმომგვრელი იყო შემდეგი სცენა, როდესაც ცენტრიდან გამოსული ჟედ მარტენი რესტორანში მიდის და გემრიელად ვახშმობს. რა გრძნობაა ეს, რა კომბინაციაა ნაღველის, აღგზნების და სიმხეცისა? როგორია, გადაიქცე მხეცად და მერე ჩვეულებრივად გააგრძელო ცხოვრება ისე, რომ მადაც კი არ დაკარგო?

მ.უ. ჟედ მარტენმა ქალის ცემით უბრალოდ კარგად იგრძნო თავი და მადაც დაუბრუნდა. სულ ეს არის. 

ა.ქ. ჩემი უკანასკნელი შეკითხვის ავტორი არის ახალგაზრდა კაცი (მიშა ციხელაშვილი), რომელიც ჩემს გამომცემლობაში მუშაობს და თქვენი დიდი თაყვანისმცემელია. აი, შეკითხვაც: რა საერთო შეიძლება ჰქონდეს პრეისტორიულ, კულტურამდელ და პოსტაპოკალიფსურ ადამიანს?

მ.უ. განა პოსტაპოკალიფსური ადამიანი არსებობს?

ა.ქ. ეს შეკითხვა მას „კუნძულის შესაძლებლობამ“ შთააგონა...

მ.უ. ჩვენ გვაქვს უფლება, დავწეროთ ისეთი რამეები, რაც სულ არ არის ნამდვილი. ყველაფერს ნუ დაიჯერებთ. კაცობრიობის გადარჩენა რეალური არ არის.

კაცობრიობა განწირულია და მე ამაში დარწმუნებული ვარ. მე ვერ ვხედავ შანსს, რომ ვინმე გადარჩეს და პოსტაპოკალიფსურმა ადამიანმა იარსებოს. 

ა.ქ. იცით, ქართველებს სჯერათ, რომ თუ ვინმე გადარჩება, ეს ჩვენ ვიქნებით.

მ.უ. ვწუხვარ, მაგრამ ვფიქრობ, რომ ტიბეტელებს გადარჩენის მეტი შანსი აქვთ. 

 

ქართული წიგნის ეროვნული ცენტრის ინიცირებული, ფრანკფურტის წიგნის ბაზრობის სამი საპატიო სტუმარი ქვეყნის ერთობლივი პროექტის – Guests of Honour Get Together ფარგლებში, თბილისს მიშელ უელბეკი ეწვია. თანამედროვეობის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და აღიარებული ფრანგი მწერალი, საქართველოს, ქართული წიგნის ეროვნული ცენტრისა და ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობის მოწვევით ფრანგ გამომცემელთან ერთად 23-26 ივნისს ესტუმრა. სამი დღის განმავლობაში მიშელ უელბეკს მასპინძლობას თანამედროვე ქართველი ავტორი არჩილ ქიქოძე უწევდა.