საუბარი მიხაილ ბარიშნიკოვთან

მიხაილ ბარიშნიკოვს, ლეგენდარულ მოცეკვავეს, რომელსაც ხშირად მრავლისმეტყველი ერთი რუსული სიტყვით - "ნევაზვრაშჩენეცის" სახელითაც მოიხსენიებენ, თბილისის საერთაშორისო თეატრალური ფესტივალის დღეებში, ახლად გახსნილ კაფე "სტამბის" ეზოში შევხვდი. სივრცე, სადაც ჩვენ ვსაუბრობდით, უცნაურად წააგავდა იმ ორანჟერეას, რომელშიც ბარიშნიკოვი მარჯანიშვილის თეატრის სცენაზე დიდი პოეტის, იოსიფ ბროდსკის ლექსებს კითხულობს... და თან, საკუთარ პლასტიკურ შესაძლებლობებს მინიმალური ხერხებითა და მაქსიმალური სიცხადით წარმოაჩენს. თბილისის თეატრალური ფესტივალი სწორედ მონოსპექტაკლით "ბროდსკი/ბარიშნიკოვით" გაიხსნა, რომელიც ცნობილმა ლატვიელმა რეჟისორმა, ალვის ჰერმანისმა რიგაში, რამდენიმე წლის წინ დადგა. აღსანიშნავია, რომ თბილისი ერთადერთი პოსტსაბჭოთა ქალაქია, მშობლიური რიგის შემდეგ, რომელსაც სახელოვანი მოცეკვავე ამ პროექტით ეწვია.

დ.ბ.: თბილისში თქვენი ჩამოსვლა გარკვეული არჩევანია? იქნებ, შემთხვევითობა?

მ.ბ.: როგორ გითხრათ, ერთდროულად „ჰოც“ და „არაც“. დაახლოებით ორმოცი წლის წინ, ამ მშვენიერ ქალაქში ვიყავი გასტროლებზე და „ჟიზელში“ ვცეკვავდი. მახსოვს არაჩვეულებრივი შეხვედრები ქორეოგრაფ გოგი ალექსიძესა და მის მეუღლესთან, სამხრეთული საღამოები, პატარა თავგადასავლები, სეირნობა ძველ თბილისში... ეს ყველაფერი ერთბაშად ამოტივტივდა, როცა თბილისის საერთაშორისო ფესტივალმა ჩამოსვლა შემომთავაზა. თანაც, დროც გამომიჩნდა და, ვიდრე რეჟისორი იან ფაბრი თავის პერფორმანსს დაასრულებს, სადაც ვმონაწილეობ, გადავწყვიტე, თბილისში ამ სპექტაკლით ჩამოვსულიყავი.

დ.ბ.: როგორი იყო ალვის ჰერმანისთან მუშაობა? როგორც ამბობენ, ის ცოტა რთული რეჟისორია, მაგრამ ნამდვილი პერფექციონისტი.

მ.ბ.: არა მგონია, რთული იყოს მასთან მუშაობა. ყოველ შემთხვევაში, ჩემთვის ეს სრულიად ახალი შეგრძნებების აღმოჩენა იყო. ალვისი ნიჭიერი და მოაზროვნე რეჟისორია, რომელიც არასოდეს კმაყოფილდება უკვე მიღწეული შედეგით და მუდმივად ცდილობს რაღაც ახალი და საინტერესო შემოგვთავაზოს. მას ძალიან დატვირთული გრაფიკი აქვს, ბევრ სპექტაკლს დგამს გერმანიაში, შვეიცარიასა და ავსტრიაში. ხშირად იწვევენ ცნობილ საოპერო სცენებსა თუ საოპერო ფესტივალებზე, და როდესაც პირველად შევხვდით ციურიხში, მაშინვე დავინტერესდი მისი იდეით – სცენაზე მონოსპექტაკლის ფორმით გაეცოცხლებინა იოსიფ ბროდსკის დიდი პოეზია.

დ.ბ.: თან, თქვენ იოსიფ ბროდსკის კარგად იცნობდით.

მ.ბ.: არ ვიცი, რამდენად ღრმად და კარგად, ის უბრალო და, ამავე დროს, გამორჩეული, ცოტათი მისტიკური ადამიანი იყო, ალბათ, როგორც პოეტების უმრავლესობა. ჯერ კიდევ 60-იანი წლების ბოლოს, ლენინგრადში გავიცანით ერთმანეთი. მაშინ არტისტული კარიერა ახალი დაწყებული მქონდა და ჩვენ საერთო წრე, ნაცნობები და ხელოვანთა გარემო გვაკავშირებდა. თუმცა, ეს სახიფათოც იყო, რადგან სპეცსამსახურები გაფაციცებით გვითვალთვალებდნენ და ეს მანაც კარგად იცოდა. ბროდსკი გადასახლებიდან ახალი დაბრუნებული იყო. მოგვიანებით, უკვე 1974 წელს, ნიუ-იორკში შევხვდი, სადაც ორივეს ემიგრანტის სტატუსი გვქონდა. ნიუ-იორკის ინტელექტუალურ წრეებთან მისი კავშირი ჩემთვისაც ძალიან მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა და მისი დახმარებით ბევრი ცნობილი ხელოვანი გავიცანი.

დ.ბ.: როგორ გაგრძელდა თქვენი კარიერა ამერიკაში, სადაც, საბჭოთა ტრადიციებისგან განსხვავებით, კლასიკურ საბალეტო რეპერტუარს თანამედროვე ბალეტს ამჯობინებენ.

მ.ბ.: განსხვავება მართლაც თვალსაჩინოა, თუმცა ძირითადი კლასიკური რეპერტუარი იქაც შენარჩუნებულია. რამდენიმე წელი გავატარე ნიუ-იორკის „ამერიკან ბალეტში“, ვცეკვავდი ჯორჯ ბალანჩინთან, ჯერომ რობინსთან, შემდეგ ბროდვეიზეც. ცხადია, ამერიკული თეატრების სისტემა სრულიად განსხვავებულია საბჭოთა სარეპერტუარო თეატრებისგან. ეს განსხვავება თავიდან ბევრად თვალსაჩინოდ მეჩვენებოდა, ვიდრე ამერიკული თეატრების ბევრად მოქნილ, უფრო მკაცრ და დინამიკურ სარეპერტუარო პოლიტიკას გავიცნობდი.

დ.ბ.: მართალია, რომ ბროდსკიმ ეს სტრიქონები თქვენ მოგიძღვნათ: „Классический балет есть замок красоты“?

მ.ბ.: დაიხ, ჩემზე დაწერა და ეს ლექსი მის ერთ-ერთ კრებულშიც შევიდა. საერთოდ, ლექსების კითხვა სცენიდან და პოეზიის საღამოები, უფრო რუსული ტრადიციაა. ჰერმანისმა გვერდი აუარა ამ გაცვეთილ ხერხს და ბროდსკის პოეზია წმინდა თეატრალურ ფორმაში მოაქცია. საბჭოთა ტრადიციიდან გამომდინარე, მაყურებელს შესაძლოა კარგად ახსოვდეს, რა შთამაგონებლად კითხულობდნენ სცენიდან სერგეი იურსკი – პუშკინს, ალა დემიდოვა – ახმატოვას ლექსებს, ან თუნდაც ახალი თაობის ცნობილი მსახიობი ჩულპან ხამატოვა. მაგრამ რასაც ისინი კითხულობენ, არ გულისხმობს ლექსის ქმედებად გარდაქმნას, ეს სულ სხვა რამაა, რაც ჰერმანისის სპექტაკლში თვალსაჩინოდ ჩანს: როგორ ვაქციოთ პოეტური სიტყვა თეატრალურ სიზმრად, მოჩვენებად, ზმანებად, სიურრეალისტურ მოქმედებად...

დ.ბ.: სპექტაკლიდან გამომდინარე, იქნებ გვითხრათ, თავიდან იყო სიტყვა თუ ცეკვა?

მ.ბ.: ამის დახარისხება ან ერთმანეთისგან გამოცალკევება შეუძლებელია, რადგან სიტყვა შობს ქმედებას, ერთგვარად რიტმს აძლევს სხეულს და აღძრავს ცეკვის სურვილს. ასევე პირიქით, შესაძლოა, სწორედ მოძრაობამ დაბადოს სიტყვა, ის იქცეს სიტყვის თქმის მიზეზად. ისე, საინტერესოა, თბილისში მაყურებელი როგორ აღიქვამს ამ ბალანსს ან განსხვავებას სიტყვასა და მოძრაობას შორის. ან ბოლომდე თუ აღიქვამს, გაიგებს მაყურებელი ლექსებს? მაგალითად, ისრაელში ჩვენს გასტროლებს ძირითადად რუსულენოვანი მაყურებელი ესწრებოდა, ლატვიაში – უფროსი თაობა, რომელმაც ჯერ კიდევ იცის რუსული. თბილისშიც არა მგონია, მაყურებელს ენის პრობლემამ ხელი შეუშალოს, მით უმეტეს, საშუალო და უფროს თაობას, რომელმაც რუსული ენა იცის.

დ.ბ.: თქვენ მუშაობდით – ჯორჯ ბალანჩინთან, ჯერომ რობინსთან, მერს კენინჰემთან, მარკ მორისთან. როგორ უკავშირებთ მათ შეხედულებებს თანამედროვეობას?

მ.ბ.: ამ ადამიანებმა ახალ საფეხურზე აიყვანეს მეოცე საუკუნეში ქორეოგრაფია. პირველ რიგში, ჯორჯ ბალანჩინმა, რომელმაც ჩემს ცხოვრებასა და შემოქმედებაზე დიდი გავლენა მოახდინა. მას ყველა „მისტერ ბის“ ეძახდა, თუმცა შინაგანად, ჩემთვის ის გიორგი მელიტონიჩად დარჩა, რომელმაც კლასიკურ ბალეტს გამოკვეთილად მოდერნისტული შარმი შესძინა. ის უდიდესი ქორეოგრაფი იყო. მკაცრი, იდუმალი, აბსტრაქტული ხაზებით და უზარმაზარი მასშტაბით. ასევე მნიშვნელოვანი ფიგურაა ჯერომ რობინსი და, განსაკუთრებით, მერს კენინჰემი, რომელმაც, კომპოზიტორ ჯონ კეიჯთან ერთად, სრულიად ახალი სიტყვა თქვა მოდერნისტული ბალეტის განვითარებაში.

დ.ბ.: კლასიკური ბალეტი მაინც დაკავშირებულია ქალურ საწყისთან: სილფიდებთან, ვილისებთან, გედებთან. შესაბამისად, მთელი საბალეტო რეპერტუარი ქალების მთავარი პარტიებისგან შედგება, სადაც მამაკაც-პერსონაჟებს უფრო დამატებითი, ასე ვთქვათ, სტერილური ფუნქცია აქვთ...

მ.ბ.: პირველ რიგში, ეს ცეკვის კლასიკურ ტრადიციასა და ცეკვის მთავარ „ობიექტს“ – ქალს უკავშირდება. ამ ტრადიციის მიხედვით, საბალეტო, მელოდრამატული სიუჟეტის მთავარი გმირი ქალი უნდა ყოფილიყო. ეს მიდგომა დაახლოებით სამი საუკუნის განმავლობაში გაგრძელდა და დღემდე ინერციითაა შენარჩუნებული.

დ.ბ.: მამაკაცის პარტიებისა და ცეკვის განვითარებასა და ქარიზმის დამკვიდრებაში, მეოცე საუკუნეში უდიდესი როლი ითამაშა ვახტანგ ჭაბუკიანმა. თქვენც იცნობდით მას...

მ.ბ.: ვახტანგ ჭაბუკიანს კარგად ვიცნობდი და ის ნამდვილად, რევოლუციური ფიგურაა ბალეტის ისტორიაში. მისი რომანტიკული პათოსი, ზოგჯერ აუხსნელი, იმპულსური თუ ეგზოტიკური რომანტიზმი არ ჯდებოდა კლასიკური ცეკვის ჩარჩოებში, და მისი უშრეტი ენერგია აჯადოებდა პუბლიკას. სწორედ ასეთი იყო „ლაურენსიაში“ ალა დუდინსკაიასთან ერთად, „ოტელოსა“ და „ბაიადერაში“. მაგალითად, მისი გავლენა რუდოლფ ნურეევზე სრულიად აშკარაა. ასევე, რომანტიკულ-გმირული სტილის მოცეკვავეებზე.

დ.ბ.: ცნობილია თქვენი დამოკიდებულება საბჭოთა სისტემისა და დღევანდელი რუსეთისადმი, თუმცა მაინც მინდა გკითხოთ. თქვენ აღარასოდეს ჩასულხართ რუსეთში. რატომ?

(გრძელი პაუზა)

დ.ბ.: თუ გნებავთ, ნუ მიპასუხებთ, თუ ეს უხერხულობას გიქმნით...

მ.ბ.: არა, სულაც არა... უბრალოდ, ზუსტი ფორმულირების მოძებნა მინდოდა. ბევრი რამ გავიარე. სტალინის აჩრდილის ქვეშ დავიბადე, ბრეჟნევის ხანაც ვნახე, რომელმაც ჩემი ახალგაზრდობა შთანთქა. ახლა კი არავითარი სურვილი არა მაქვს, პუტინის რუსეთში დავბრუნდე.

დ.ბ.: საბჭოეთი ისევ ტრავმაა თქვენთვის?

მ.ბ.: დიახ, თუ გნებავთ, ასე ვუწოდოთ, ამიტომ არ ვაპირებ რუსეთში ჩასვლას.