ინტერვიუ ლეილა შელიასთან

კოტე: ლეილა, შენს ფერწერაში აფხაზეთში გატარებული ბავშვობა, ზღვა მუდმივად ჩანს. ტილოებზე ეს თემა ფერადი და შესრულების თვალსაზრისითაც განსხვავებული მუხტისაა, მაგრამ ყველა ნამუშევარს ჩემთვის მელანქოლია აერთიანებს, თუმცა, რადგან ნამუშევრები აბსტრაქტულია, ყველას უტოვებს თავისუფალი წარმოსახვის საშუალებას. შენთვის როგორაა?

ლეილა: არა, სწორი ასოციაციები გიჩნდება. ჩემთვის აფხაზეთი სწორედ ზღვასთან კავშირშია. ცისფერი თუ ლურჯი ფერის ფერწერულ ფონად გამოყენებასაც სხვადასხვა მოგონება უდევს საფუძვლად – საბოლოოდ, ყველა გახსენება აფხაზეთზე ზღვაში მთლიანდება. ამიტომ ყოველი ზღვა თავისებური და განსხვავებულია. საერთოდ აფხაზეთში გატარებული ბავშვობა და ამ პერიოდში ასახული კადრები განუმეორებელი და პირველადია: თოვლი, ღრუბლები, ტყე, ჩიტების გადაფრენა ზღვზე, ციური სხეულები და გემები. ერთადერთი, როდესაც ბავშვობის და ზღვის დახატვა მინდება, ვცდილობ, რომ გაზვიადებულ და ხელოვნურად გამძაფრებულ გზავნილებს არ ვუშვებდე.

კოტე: შენი ნახატები ბავშვობის უსასრულო დღიურივითაა, მარსელ პრუსტის „დაკარგული დროის ძიებასთან“ ვაკავშირებ. რომელ გარდამტეხ მოვლენებს ასახავს შენი ფერწერა და რამდენად დგას დღიურის თხრობაზე? ეს მოვლენები პირადია თუ საზოგადო?

ლეილა: აბსტრაქტულ ფერწერაში ნაკლები ინფორმაციაა, უფრო ინტუიციას და ირაციონალურ ნიშნებს მიჰყვები. თუმცა, რასაკვირველია, ამ თავისუფლების მიღმა, ავტორს თუ ხელოვანს მაინც ხედავ. ჩემთვის პირადულიც და საზოგადოც თანაბრად მნიშვნელოვანია. პირადი მოვლენების დაკონკრეტება არ მაინტერესებს. თუ ინტუიტიურად შეხედავ ჩემს ნახატებს, ყველაფერს მიხვდები.

კოტე: შენ 1980-90-იანელების თაობას მიეკუთვნები. მთელი მაშინდელი პოლიტიკურ-სოციალური პერიპეტიები ხომ არ გიბიძგებდა, უარი გეთქვა რეალისტური სცენების ხატვაზე? იყო აბსტრაქცია პირადი და გარე ტკივილების შემსუბუქების საშუალება?

ლეილა: რეალისტური სცენების ხატვა ბავშვობიდან არ მიზიდავდა. ვიჭერდი რეალისტურ ფორმებს და წარმოსახვაში ვაზოგადებდი. ფერს უფრო მეტ მნიშვნელობას ვანიჭებდი და ფორმას საერთოდ ვშლიდი. „დაკარგული დროის ძიებით“ დაღდასმული ბავშვობიდან ვიყავი. თბილისში ამ მძიმე ჯაჭვური მოვლენების ფონმაც თავისი კვალი აღბეჭდა ჩემზე. ყველაზე მკვეთრი გარდატეხა აფხაზეთის დაკარგვამ და 1990-იანებმა, სამოქალაქო ომმა მოახდინა. დასახატი არაფერი იყო, ამ პერიოდში გადარჩენისთვის და განვითარებისთვის მჭირდებოდა მედიტაცია, თერაპია და გონების კონცენტრაცია. აბსტრაქტული სტილი ჩემთვის დღემდე კომფორტული ზონაა. რეალისტურ სცენებს ამჟამადაც გავურბივარ, მეტ-ნაკლებად, პოლიტიკურად სტაბილურ გარემოში. ჩემთვის რეალობიდან დასახატი კვლავ არაფერია; საკუთარი რეალობა და მითოლოგია მაქვს. ისე, ყველაზე გარდამტეხი მოვლენა ჯერ არ ასახულა ჩემს ცხოვრებაში. ბავშვობის ადგილების მონახულება იქნება კვანძის შეკვრაც, გარდამტეხი მოვლენაც და „დაკარგული დროის ძიების“ წერტილიც.

კოტე: აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმი ამერიკასა და ევროპაში 1940-იანი წლებიდან 1960 წლამდე ვითარდება. ცივი ომის შედეგად საქართველოში სამი ათწლეულის შემდეგ იკიდებს ფეხს, ანუ 1970-იანებიდან 1990-იანებამდე ხდება ტენდენციური, შენ რატომ აირჩიე ეს ენა? როგორ იქცა აფხაზეთი აბსტრაქტულ ფრაგმენტად?

ლეილა: 1980-90-იან წლებში აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმი ნამდვილად „შემოდის მოდაში“, მაგრამ აბსტრაქტული ენა მხატვრობაში ძალიან ძველია. მაგალითად, ლეონარდო და ვინჩის ფერწერა და ქართული ფრესკების ფრაგმენტები ყველაზე დიდი აბსტრაქციაა, სადაც გამოსახულება იკარგება ფერში, ასოციაციასა და ფრაგმენტში. აბსტრაქტული სტილი ჩემი ხასიათია, იდენტობა, რითაც რეალობას გარდავქმნი.

კოტე: ამ მიმდინარეობაში მოღვაწე მხატვართა უმეტესობა მამაკაცები არიან, საქართველოში, ევროპაშიც და ამერიკაშიც. რაც შეეხება საქართველოს და ადგილობრივ, 1980-90-იანი წლების არტსცენას, ის უკვე ჩაკეტილ, მასკულინურ წრეს ემსგავსება. შენი აზრით, რატომ იყვნენ ქალი მხატვრები უმცირესობაში?

ლეილა: გეთანხმები, ამ მოცემულობას ნამდვილად ადასტურებს არაერთი ჯგუფური თუ რეტროსპექტული გამოფენა 1980-90-იან წლებში. მათ ნამუშევრებს საერთოდ არ ჰფენდნენ კაცი არტისტების გვერდით. მასკულინური ჩაკეტილი წრის ტრადიციები, ალბათ, მაინც უფრო საბჭოთა კავშირმა დაამკვიდრა. აბსტრაქციაში, ადგილობრივ არტსცენაზე ქალი მხატვარი მართლა არ მახსენდება. ამ პერიოდის გამოფენებში არც მე ვყოფილვარ ჩართული.

კოტე: საერთოდ, აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმი, როგორც მასკულინური მხატვრობა თუ თვითგამოხატვის ფორმა, აგრესიული და დესტრუქციულია. შენი ნამუშევრების გამომსახველობითი ენა და შინაარსობრივი ფორმა კი – ტრანსგრესიული. ის აგრესიას სცდება და დასცინის კაცების კანონებსა და საომარი ქმედების გეგმებს კულტურაში. მეთანხმები?

ლეილა: ტრანსგრესიული და აგრესიული არ მიესადაგება ჩემს ნამუშევრებს. მე უფრო მედიტაციით ვახერხებ აგრესიიდან გასვლას, თუმცა თამაში, ინტუიცია მაინც მუდმივად თან მდევს. ალბათ, ესეც დიდი იარაღია. ჩემი ნამუშევრები „ქალური“ და „კაცური“ ცნებების მიღმაა.

კოტე: ზღვის გარდა, რაიმე სხვა ნივთი, ადგილი და ადამიანი თუ დაგიხატავს, რომელიც აფხაზეთს გახსენებს და მის აბსტრაქტულ ფრაგმენტად მოიაზრებ? პორტრეტებს, ნატურმორტებს პერიოდულად ხატავ და ვინ არიან ისინი? რა განდომებს მათ დახატვას?

ლეილა: პერიოდულად ფიგურატიულ ნამუშევრებს ვუბრუნდები და შთაგონებას გარშემომყოფი ადამიანებისგან ვიღებ. ყველაზე დიდი ინსპირაცია იყო დედაჩემი, ოღონდ დედაჩემზე მოგონებები ტილოზე ნატურმორტებად გადამქონდა. მის მიერ აფხაზეთში ნაყიდი ნივთები, რომლებიც თბილისში წამოვიღეთ, ყოველთვის მნუსხავდნენ, მათი მეშვეობით აფხაზეთს თან ვატარებდით, ხოლო ამ ნივთებით შექმნილი ნატურმორტები დედის ფსიქოპორტრეტებად იქცეოდნენ.

კოტე: ნამუშევრების შექმნის თუ ხატვის პროცესს როგორ აღწერ? წერტილის დასმა შესაძლოა აბსტრაქციაში? როგორ ხვდები, სადაა კულმინაცია?

ლეილა: დაწყება რთულია. ტილოს თავისი წესები აქვს, ზოჯერ მარტივად გიღებს, ზოგჯერ – არა. აბსტრაქციაში ტყუილი არ შეიძლება და ტილოსთან კომუნიკაციაც ამ პრინციპზე დგას. რაც შეეხება დასრულებას, დასრულება ზოგჯერ გადადის ტყუილში და ამ დროს ნამუშევარი ფუჭდება. უმთავრესად, მხატვარი თვითონ სვამს წერტილს, მაგრამ გაორების დროს მეგობრებს ვეკითხები რჩევას, თუ რამდენად სრულია და გამჭვირვალე ნამუშევარი მათი თვალისთვის.

კოტე: რით ხვდები, რომ შენი ან სხვისი ნამუშევარი არაგულწრფელია?

ლეილა: ხელოვნების ნიმუშის ორი ტიპი არსებობს – „შექმნილი“ და „გაკეთებული“. გაკეთებული ნამუშევარი წესებს მიჰყვება და კეტავს თავისუფალ იმპულსებს. შექმნილი ნამუშევარი უარყოფს წესებს, მასში ხელოვანი კორსეტს იხდის, რომელიც უჭერს. შექმნის პროცესი ინტერპრეტაციას და თამაშს მიჰყვება, ბავშვივით იღებს თავისუფალ ტალღებს და არ ესწრაფვის წესრიგს.

კოტე: აბსტრაქტული ფერწერის შემოდინების ქართული კონტექსტი საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა რეჟიმების მსხვრევას ებმოდა. რა სასიცოცხლო ძალას ეფუძნება აბსტრაქტული ფერწერა დღეს? და შენი აბსტრაქტული ნამუშევრები ძირითადად რისი ანტიპოზიციაა?

ლეილა: ერთხელ, საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში მხატვრად რომ დამეწყო მუშაობა, ლენინის პორტრეტი დამახატინეს, რათა გაეგოთ რამდენად შემეძლო ხატვა, აბსტრაქტული ნამუშევრებით ვერაფერი ამოიკითხეს. აბსტრაქტული ფერწერის შემოდინების კონტექსტი მართლაც ებმის სოცრეალიზმის განადგურებას, რომელიც ასევე „წითელი ელიტების“ გემოვნებით დაკანონდა. აბსტრაქტულ ექსპრესიონიზმში მოღვაწე არტისტების გამოჩენა ძალიან ჰგავს საქართველოში როკმუსიკოსების თვითდამკვიდრებისათვის განვლილ გზას, როცა ქართულ საბჭოთა ესტრადასთან მუდმივ დაპირისპირებაში იყვნენ. ზოგადად, ხელოვნების ყველა მიმართულებაში არტისტები თვითგადარჩენას და საკუთარი ენის პოვნას ცდილობენ. ყოველ ეპოქაში, ხელოვნების ნებისმიერი მიმართულება ცოცხალია იმ პირობით, თუ ხელოვანი თავის ნამუშევარს არსებულ მოცემულობაში სვამს საინტერესოდ – მივიწყებულ სტილებს ახალ შინაარსს და ფუნქციას აძლევს.

ჩემი არტისტული ანტიპოზიცია კვლავ უცვლელია. მგონი, საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა ცენზურა, ხელოვნებაში თავისუფლების შიში ვერ აღმოიფხვრა. სახვითი თუ მულტიმედიური ხელოვნება სალონურია და ექვემდებარება ე.წ. „გემოვნების ნორმებს“ და „ელიტებს“.

კოტე: რადგან დღიურთან გავაიგივე შენი ფერწერა თხრობის და გამჭვირვალობის გამო, ამჟამად შთაგონებას რისგან იღებ?

ლეილა: დღიურის ახალი ეტაპი უკავშირდება თბილისს, ჩემს ბინას ნუცუბიძეზე, თუმცა აფხაზეთი უწყვეტი ხაზი და უსასრულობაა. აფხაზეთში ზღვის ჰორიზონტს და მთების შორეული ხედების კონტურებს მუდმივად ვუყურებდი, მედიტაციის ჩემეული მეთოდი მქონდა და, როგორც ხერხი, კვლავ უცვლელია. ჩემი ბინის ბოლო სართულის აივნიდან, ზღვის ჰორიზონტი და მთის შორეული კონტურები ჩაანაცვლა თბილისის ურბანულმა სახემ. ეს კონტურები და ხაზები რაღაც უწყვეტი მეხსიერების ძაფია. კრიზისული ეპოქების გახსენების არანაირი სურვილი არ გამაჩნია, თუმცა პოლიტიკისგან იზოლირებისა და საკუთარ თავში ჩაკეტვის არ მჯერა. ჩემი ფერწერა, რომელიც დაკარგული დროის და სივრცის ძიებაზეა ნაგები, ცალსახად პოლიტიკიდან გამომდინარეობს.  

ფოტო: მირიან კილაძე, ლეილა შელიას პირადი არქივი