წიგნიდან „კლასსა და დისკურსს შორის“

თარგმანი: ირიბი მოქმედების კიბერთეატრი

თანამედროვე სოციოლოგიაში ელიტების კვლევა მასების კვლევაზე პოპულარული საქმიანობაა. მე-20 საუკუნის ბოლო მეოთხედში სწორედ პრივილეგირებული ჯგუფები, რომლებიც ფლობდნენ ძალაუფლების რესურსებს და საკუთრებას საინფორმაციო ნაკადებზე, სულ უფრო დიდ როლს თამაშობდნენ პროცესებში, მის განაპირას აძევებდნენ რა სხვა საზოგადოებრივ ფენებს. თუ მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში ესპანელმა კონსერვატორმა ფილოსოფოსმა ხოსე ორტეგა-ი-გასეტმა „მასების ამბოხი“ დაწერა, საუკუნის ბოლოს ამერიკელი მოაზროვნე კრისტოფერ ლეში „ელიტების ამბოხზე“ ალაპარაკდა.

მასების პოლიტიკიდან გაძევება სხვადასხვა მასშტაბით, მსოფლიოს თითქმის ყველა რეგიონში მოხდა – დემოკრატიული ღირებულებებისა და შესაბამისი ინსტიტუტების (კონკურენტული არჩევნები, მრავალპარტიულობა) დეკლარირებული აღიარების ფონზე. ცხადია, მასები კვლავინდებურად ჩნდებოდნენ ტელევიზორში, ადამიანები საარჩევნო ყუთებში აგდებდნენ ბიულეტენებს, დადიოდნენ დემონსტრაციებზე, ალაგ-ალაგ ბუნტსაც აწყობდნენ და პოლიციასთან ჩხუბობდნენ, მაგრამ მათი ინტერესები, პრობლემები და იდეები მთლიანად გაქრა დღის წესრიგიდან.

ერთი მხრივ, დაპირისპირებული ელიტური ჯგუფები აქტიურად იყენებდნენ უკმაყოფილო (ან პირიქით – ლოიალურ) მოსახლეობას მასობრივი სცენებისთვის, ან როგორც ელექტორატს. მეორე მხრივ, ქვემოდან წამოსული მცდელობა, „სერიოზულ პოლიტიკაში“ შეეღწიათ და მმართველი ფენებისათვის საკუთარი პრობლემები მოეხვიათ თავს, ძირითადად უშედეგოდ მთავრდებოდა. გადაწყვეტილებები, რომლებიც ადრე საზოგადოებრივი დისკუსიის სფეროს მიეკუთვნებოდა, ახლა განიხილებოდა, როგორც „ტექნიკური“ და მათი განხილვა მხოლოდ ექსპერტების საქმე გახდა. „უბრალო ადამიანის“ აზრი აქ მხოლოდ თავშესაქცევი კურიოზის ფუნქციას თუ შეასრულებდა.

დარწმუნებულობა, რომ „არაპოპულარული რეფორმები“ „ობიექტურად აუცილებელია“ და რომ ისინი უნდა გატარდეს იმის მიუხედავად, თუ რას ფიქრობს ამაზე ხალხი, ეკონომიკური ჟურნალისტიკის გავრცელებული მოსაზრება და თითქმის ყველა ხელისუფლების საქმიანობის მთავარი მახასიათებელი გახდა. მემარცხენეებსა და მემარჯვენეებს შორის განსხვავება ნატიფ კულტურულ ნიუანსებამდე დავიდა. საკითხები, რომელიც მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის ნაკლებად მნიშვნელოვანი და უინტერესო იყო (მაგ. ერთნაირსქესიანთა ქორწინება), საყოველთაო განხილვისა და პოლიტიკური ბატალიების მთავარ თემად იქცა, სწორედ იმიტომ, რომ უმრავლესობის რეალურ პრობლემებთან უშუალო კავშირი არ ჰქონდა. ტელევიზორის ეკრანზე, გაზეთების პირველ გვერდსა თუ ინტერნეტბლოგებში მუდმივი გამოჩენით, ამ პრობლემებმა დიდი მნიშვნელობა შეიძინა და საზოგადოების რეალური გახლეჩის საფუძველი გახდა. ეს კარგად აჩვენებს, თუ როგორ შეუძლიათ ელიტურ ჯგუფებს საზოგადოებრივი დისკუსიით მანიპულირება – ისინი არა მხოლოდ შეარჩევენ მათთვის მოსახერხებელ თემებს მთავარი პრობლემებიდან ყურადღების გადასატანად, არამედ აიძულებენ ყველას, საკუთარი პოზიცია და პოლიტიკური თუ იდეოლოგიური იდენტობა იმ არჩევანის გავლით განსაზღვრონ, რომელსაც მათ ნამდვილ საჭიროებებთან კავშირი არ აქვს.

თუ მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20-ს დასაწყისში პოლიტიკური ევოლუციის შინაარსს ხალხის მასების პოლიტიკისა და ისტორიის სუბიექტად ქცევა წარმოადგენდა, 100 წლის შემდეგ პროცესი საპირისპირო მიმართულებით დაიძრა. როდის მოხდა ეს გარდატეხა, საიდან დაიწყო და როგორ გახდა ასეთი მასშტაბური? როგორც ჩანს, დასავლეთში გარდამტეხი აღმოჩნდა 1980-იანებში მომხდარი ორი გაფიცვა, რომელიც პროფკავშირების მარცხით დასრულდა. მას შემდეგ, რაც დიდ ბრიტანეთში მარგარეტ თეტჩერმა გადატეხა მეშახტეთა წინააღმდეგობა, ხოლო რონალდ რეიგანმა აშშ-ში ავიადისპეტჩერების პროტესტი ჩაახშო, განვითარებულ დემოკრატიულ ქვეყნებში შრომასა და კაპიტალს შორის ძალთა თანაფარდობა მკაფიოდ და განუხრელად შეიცვალა კაპიტალის სასარგებლოდ. კლასობრივი ბრძოლა პროლეტარიატის ლოზუნგიდან ბურჟუაზიის ცხოვრების პრინციპად იქცა. წინა ათწლეულების ყველა სოციალური მონაპოვარი თანდათან იზღუდებოდა ან იკარგებოდა.

1989 წელს აღმოსავლეთის ბლოკის დაშლა ცვლილებების შემდეგი ეტაპი გახდა. და არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ქვეყნები, რომლებსაც მანამდე კომუნისტური რეჟიმები მართავდნენ, ერთიმეორის მიყოლებით გადადიოდნენ კაპიტალისტურ რელსებზე, არამედ იმიტომაც, რომ ამას თითქმის არავინ ეწინააღმდეგებოდა, ხოლო ყოფილი კომუნისტები უჩვეულო სიმსუბუქით გადაიჭედნენ ლიბერალებად, ნაციონალისტებად, სოციალ-დემოკრატებად ან კონსერვატორებად. მოთხოვნადი გახდა ნებისმიერი იდეოლოგია და სიმბოლო, იმის გარდა, რომელსაც მმართველი წრეები წინა ისტორიულ პერიოდში ერთგულებას ეფიცებოდნენ. გადაიჭედნენ არა მხოლოდ ძველი კომუნისტური ელიტების წარმომადგენლები, არამედ ბევრი დისიდენტიც – დემოკრატიული სოციალისტებიდან და მემარცხენე ლიბერალებიდან ისინი უმოკლეს დროში ხდებოდნენ ნაციონალისტები და კონსერვატორები. გადამწყვეტი მომენტი საბჭოთა კავშირის დაშლას მოჰყვა. ცივი ომი ორივე მხარეს აიძულებდა, თავიანთი მოქალაქეებისთვის ანგარიში გაეწია. მას შემდეგ, რაც დასავლეთისთვის საბჭოთა საფრთხე გაქრა, საკუთარ ქვეყნებში სოციალური კომპრომისის აუცილებლობაც მკვეთრად შემცირდა.

დასავლეთში დემოკრატია იმგვარად ვითარდებოდა, რომ გარედან მოსული ნებისმიერი დესტაბილიზაციის მცდელობა, საბოლოო ჯამში, იბლოკებოდა არა პოლიტიკოსებისა და სპეცსამსახურების, არამედ თავად მოსახლეობის მიერ, რომელიც იღებდა და მხარს უჭერდა არსებულ სისტემას. მუშათა კლასი, როცა ხმას აძლევდა სოციალ-დემოკრატიულ და კომუნისტურ პარტიებსაც კი, უჩვენებდა წინააღმდეგობას კაპიტალის მიმართ. კლასებს შორის კონფლიქტი წუთითაც არ წყდებოდა, მაგრამ ამასთან ერთად ორივე მხარე დაინტერესებული იყო თამაშის არსებული წესების შენარჩუნებაში. კლასობრივი ბრძოლა ყოველთვის როდი იღებს რევოლუციური ბრძოლის სახეს. მშრომელებს არ უნდოდათ, რომ რევოლუცია სამოქალაქო თავისუფლებების დაკარგვად დაჯდომოდათ, როგორც საბჭოთა კავშირში, რომლის დაშლასთან ერთად სიტუაცია მკვეთრად შეიცვალა. მიუხედავად იმისა, რომ ნეოლიბერალიზმი ბევრად ადრე გაჩნდა (ნაწილობრივ, როგორც რეაქცია სოციალურ სახელმწიფოსა და კეინსიანურ რეგულირებებზე და ნაწილობრივ, როგორც ბურჟუაზიის მიერ საბჭოთა კავშირის გარდაუვალი დაშლის გაცნობიერების შედეგი), სახელდობრ, 1991 წლის შემდეგ ხდება იგი მკაცრი, აგრესიული, უკომპრომისო და გლობალური.

1989-91 წლების მოვლენების შემდეგ, კომუნისტური პარტიები ქვეყნების უმეტესობაში მარცხს განიცდიან, სახელწოდებას იცვლიან და საკუთარ იდეოლოგიაზე უარს ამბობენ. მკვეთრად სუსტდებიან სოციალ-დემოკრატიული პარტიებიც. ომისშემდგომი გლობალური წონასწორობის სასათბურე პირობებში გამოზრდილები, მზად არ აღმოჩნდნენ გამწვავებული კლასობრივი კონფლიქტისთვის. მოლაპარაკებების ოსტატები და კლასობრივი კომპრომისების ვირტუოზები პირისპირ დარჩნენ ბურჟუაზიასთან, რომელიც ძალიან მალე მშვიდობისმოყვარე „სოციალური პარტნიორიდან“ სასტიკ და შეურიგებელ მტრად იქცა. დამამცირებელი წარუმატებლობების სერიის შემდგომ, სოციალ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერებმა გამარჯვებულის მხარეს გადასვლა გადაწყვიტეს. შეინარჩუნეს პარტიული დასახელებები და სიმბოლოები, მაგრამ შეიცვალეს იდეოლოგია და პროგრამები. ისინი დარწმუნებულები იყვნენ, რომ მათ ამომრჩეველს, რომელიც ხედავდა, რომ ყოველ ჯერზე ღალატობენ, სხვა გზა მაინც არ ექნებოდა – ასეც მოხდა, ალტერნატივა არ არსებობდა.

ამ ტაქტიკამ შედეგი გამოიღო – სოციალ-დემოკრატიულმა პარტიებმა ხელისუფლებაში დაბრუნება დაიწყეს. მაგრამ არა როგორც რეფორმატორებმა, არამედ როგორც სისტემის მენეჯერებმა. ისინი ჩაეწერნენ ბურჟუაზიულ პოლიტიკურ კლასში და საბოლოოდ ჩაინთქნენ მასში.

პარალელურად მიდიოდა მემარცხენე ინტელექტუალების ბურჟუაზიულ აკადემიურ და კულტურულ ელიტაში ინტეგრაციის პროცესი. გარეგნულად ეს პროცესი გამოიყურებოდა, როგორც მემარცხენე რადიკალების დაწინაურება, რომლებიც ადრე მარგინალებად და ბუნტარებად მოჩანდნენ მედიასა თუ საუნივერსიტეტო თანამდებობებზე. თუმცა ეს დაწინაურება არანაირად არ ასახავდა მათი პოლიტიკური თუ იდეოლოგიური გავლენის ზრდას. პირიქით – ის ანტიკაპიტალისტური მოძრაობების საზოგადოებრივი ძალის უკუპროპორციული იყო. ეს პარადოქსი იმით აიხსნება, რომ გუშინდელი მეამბოხეების წარმატება, სისტემაზე მორგების ფასად იყო ნაყიდი.

მათ ინსტიტუტები კი არ მოიპოვეს (როგორც 60-იანების ბოლოს „ახალი მემარცხენეების“ ლიდერი რუდი დუჩკე გეგმავდა), არამედ ჩაინთქნენ მასში. შესაბამისად, მათი ლეგიტიმაციისა და გავლენის წყარო მუშათა კლასი და მისი პარტია კი აღარ იყო, არამედ ლიბერალური ელიტის აღიარება – აკადემიური, კულტურული და იდეოლოგიური ინსტიტუტების ფარგლებში. ინტელექტუალების ამ ინტეგრაციამ, ერთი მხრივ, გამოიწვია ის, რომ „რადიკალური დისკურსი“ ოფიციალური იდეოლოგიის აუცილებელი ნაწილი გახდა, სახელმწიფოებრივ დონეზეც კი, ხოლო მეორე მხრივ, სრულიად დაიკარგა მისი ანტიბურჟუაზიული შინაარსი. კაპიტალმა წარმატებით მოინელა ფემინიზმი, ეკოლოგიზმი და მოძრაობები სექსუალური უმცირესობების უფლებებისთვის, აქცია რა ისინი ოპოზიციურიდან კონსერვატულად, თანაც ისე, რომ სულაც არ შეუზღუდავს მათთვის თვითლეგიტიმაციისთვის საჭირო რადიკალური რიტორიკა.

თავდაპირველად მსგავსი მოძრაობები მემარცხენეების საჭირო კრიტიკის წყაროს წარმოადგენდნენ. აყენებდნენ რა ეჭვქვეშ კლასობრივი იდეოლოგიის გამარტივებულ ორთოდოქსიას, ახსენებდნენ რა, რომ ყველა სოციალური წინააღმდეგობრიობა ვერ დაიყვანება პროლეტარიატისა და ბურჟუაზიის კონფლიქტამდე, ისინი სოციალისტებს აიძულებდნენ, დაფიქრებულიყვნენ თანამედროვე სამყაროში საზოგადოებრივი მოვლენების სირთულეზე. თუმცა, ძალიან მალე, პოლიტკორექტულობის იდეები, რომლებიც საზოგადოებას ინტერპრეტირებენ, როგორც უმცირესობების ჯამს, რომლებსაც თავიანთი სპეციფიკური უფლებების დაცვა სჭირდებათ, იქცნენ ახალ, წინაზე აგრესიულ ორთოდოქსიად. პრინციპული მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ პოლიტკორექტულობის იდეოლოგია კლავდა თავად სოციალური პროგრესის იდეას, რომელიც გაიგებოდა, როგორც საერთო მიზნების მიღწევა და საერთო ამოცანების გადაწყვეტა (რომლებიც ობიექტურად მომწიფდა საზოგადოებრივი განვითარების მასშტაბებში) და რომელსაც უნდა გადაეჭრა დაგროვილი ეკონომიკური, კლასობრივი და პოლიტიკური წინააღმდეგობები.

თუმცა, ამ შემთხვევაში, გამარჯვებული იდეოლოგია სასურველს რეალობად ასაღებდა. პოზიტიური დისკრიმინაციის პოლიტიკას, რომელიც უმცირესობების შიგნით საკუთარ ელიტებს და წარმატებულ ჯგუფებს გამოყოფდა, სულაც არ მოჰქონდა თანაბარი პროგრესი მთელი ჯგუფისთვის, რადგან პრინციპულად არ იმჩნევდა მასში კლასობრივ განსხვავებებს. ამგვარი პოლიტიკის საბოლოო შედეგი ყოველთვის იყო პრივილეგირებული უმცირესობების გამოკვეთა უმცირესობისვე შიგნით, რომელიც თავად ითვისებდა პოზიტიური დისკრიმინაციისგან მიღებულ ყველა სარგებელს.

ავტორი :
  • ირიბი მოქმედების თეატრი