სტენფორდის უნივერსიტეტის პროფესორს, ფრენსის ფუკუიამას ესაუბრა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი, პროფესორი, გიგა ზედანია.

ცნობილი წიგნის ‒ "ისტორიის დასასრული და უკანასკნელი ადამიანი" ‒ ავტორი, ფრენსის ფუკუიამა საქართველოში, 2016 წლის 18-22 იანვარს, "ლიდერთა განვითარების აკადემიის" პირველ სალექციო კურსს ხელმძღვანელობდა.

"ლიდერთა განვითარების აკადემია" ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრისა და სტენფორდის უნივერსიტეტის დემოკრატიის, განვითარების და კანონის უზენაესობის ცენტრის ერთობლივი პროგრამაა.

გიგა ზედანია: თქვენ თავდაპირველად კლასიკურ ფილოლოგიას სწავლობდით, შემდეგ შედარებითი ლიტერატურის სპეციალისტი გინდოდათ გამხდარიყავით, წახვედით კიდეც პარიზში, რათა იქ ისეთ ცნობილ და გავლენიან მოაზროვნეებთან გესწავლათ, როგორებიც იყვნენ როლან ბარტი და ჟაკ დერიდა. მერე კი უცებ შეცვალეთ გადაწყვეტილება და პოლიტიკის მეცნიერება აირჩიეთ. ისე ჩანს, თითქოს ეს გარდამტეხი მომენტი ყოფილიყოს თქვენს ცხოვრებაში. რა მოხდა მაშინ?

ფრენსის ფუკუიამა: რამდენიმე ასეთი გარდამტეხი მომენტი მქონდა. პირველი მასწავლებელი, რომელმაც დიდი გავლენა მოახდინა ჩემზე, ალან ბლუმი იყო – პოლიტიკის თეორეტიკოსი, რომელიც, თავის მხრივ, ლეო შტრაუსის მოწაფე გახლდათ. მან დამარწმუნა, მესწავლა ბერძნული და მთავარ სპეციალობად კლასიკური ლიტერატურა ამერჩია. მერე კი პარიზში წასვლით ამ ყველაფერს ავუმხედრდი, პოსტმოდერნიზმის ტალღას ავყევი, რომელმაც ამერიკა 1970-იან წლებში მოიცვა. პარიზში დერიდას, ბარტის, ფუკოსა და მათი მსგავსი სხვა ფიგურების ლექციებს ვუსმენდი, მაგრამ არ მივყევი ბოლომდე, რადგან წავიკითხე მათი წიგნები, დავფიქრდი იმაზე, რას ვაკეთებდი და დავასკვენი, რომ ეს ყველაფერი დიდი ნონსენსი იყო. ამიტომ ვიფიქრე, უკეთესი იქნებოდა რამე უფრო პრაქტიკული მესწავლა. დღესაც ვფიქრობ, რომ ძალიან კარგი საფუძველი შევიქმენი ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში, მაგრამ ვაკეთებ ისეთ რაღაცებს, რაც პოლიტიკის კონკრეტულ განზომილებას უკავშირდება. აი, ეს იყო ამ გარდამტეხი ცვლილების მიზეზი.

გიგა ზედანია: დღესაც ეთანხმებით თქვენს მაშინდელ შთაბეჭდილებას იმის შესახებ, რომ რასაც პარიზში გასწავლიდნენ, ნონსენსი იყო?

ფრენსის ფუკუიამა: დღეს კიდევ უფრო მეტად ვარ ამაში დარწმუნებული. მთელი ეს ფრანგული პოსტმოდერნიზმის ტრადიცია სინამდვილეში ნიცშესგან და ჰაიდეგერისგან მოდის, მაგრამ არაა იმდენად სერიოზული, როგორც ეს უკანასკნელნი. მაგალითად, დერიდა საკმაოდ კონვენციური მემარცხენეა ფრანგულ პოლიტიკაში, მაგრამ არ მგონია, რომ მას შეძლებოდა თავისი პოლიტიკური პოზიციის ფილოსოფიურად დასაბუთება.

გიგა ზედანია: პოლიტიკის შესახებ თქვენს ნაშრომებში ყოველთვის იგრძნობა ფილოსოფიური და ჰუმანიტარული ტრადიცია. გამოდის, რომ თქვენ ბლუმისა და შტრაუსის ტრადიციას ეყრდნობით...

ფრენსის ფუკუიამა: დიახ, და ვფიქრობ, ეს გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანია ჩემთვის. მე დაახლოებით ისეთი განათლება მივიღე, როგორსაც ბრიტანეთში ან გერმანიაში მეცხრამეტე საუკუნეში მიიღებდა განათლებული ადამიანი – კლასიკური ლიტერატურა, ბერძნული და ლათინური ტექსტების კითხვა. სამწუხაროა, რომ ასეთ განათლებას დღეს ვერავინ იღებს, მაგალითად, ჩვენ მას ვერ ვაძლევთ სტუდენტებს სტენფორდში. ახლა სწავლა გაცილებით უფრო ტექნოკრატიულია, დასაქმებისათვის საჭირო უნარ-ჩვევებისა და ტექნოლოგიების დაუფლებაზეა მიმართული, რაც, რა თქმა უნდა, საჭიროა თანამედროვე სამყაროში, მაგრამ არ ვნანობ, რომ მე სხვაგვარი წვრთნა გავიარე.

გიგა ზედანია: თქვენ 25 წლის წინათ ცნობილი გახდით თეზისით, რომლის მიხედვითაც ლიბერალური დემოკრატია განვითარების ერთადერთ მოდელად რჩებოდა. დღეს უმეტესობა დაგეთანხმებოდათ იმაში, რომ დემოკრატია ნამდვილად ერთადერთი შესაძლებელი მოდელია, მაგრამ ბევრს პრობლემა ექნებოდა ლიბერალიზმთან. ეს არაა მხოლოდ დასავლეთის გარეთ არსებული პრობლემა – ევროკავშირის შიგნითაც გაჩნდნენ მთავრობები, რომლებიც საკუთარ თავს ღიად უწოდებენ არალიბერალურს. რატომ არსებობს ეს პრობლემა ლიბერალიზმთან დაკავშირებით?

ფრენსის ფუკუიამა: რამდენიმე ასპექტია აქ მნიშვნელოვანი. პირველი, ესაა ეკონომიკა. ლიბერალიზმი ეკონომიკაში, როცა ის შორდება დემოკრატიას, ძალზე პრობლემური ხდება. ჩვენ ამის მომსწრენი ფინანსური კრიზისის დროს გავხდით, რაც, ჩემი აზრით, შედეგი იყო ეკონომიკური ლიბერალიზმისა, რომელსაც ჯერ კიდევ 80-იან, 90-იან წლებში რეიგანის, თეტჩერისა და მათი თანამოაზრეების მიერ დაედო სათავე. ისინი მიიჩნევდნენ, რომ თავისუფალი ბაზარი თავად დაარეგულირებდა საკუთარ თავს, რამაც ბევრი პრობლემა მოიტანა, რადგან დერეგულაციის პროცესი ზედმეტად შორს წავიდა. ვფიქრობ, რომ ბაზარი ყოველთვის დაკავშირებული უნდა იყოს დემოკრატიულ პოლიტიკასთან, რადგან თანამედროვე ლიბერალური დემოკრატია რედისტრიბუციის ფუნქციასაც ასრულებს და ამით უკონტროლო პროცესებს იცილებს თავიდან.

პოლიტიკურ მხარეს რაც შეეხება, ლიბერალიზმი წინააღმდეგობაში მოვიდა იდენტობის პოლიტიკასთან. ადამიანებს ხშირად არ უნდათ, თავიანთი თავი გაიგონ თავისუფალ და თანასწორ ინდივიდებად, არამედ ურჩევნიათ, თავი რაიმე უფრო ვიწრო ერთობას მიაკუთვნონ, იყვნენ რუსები, უკრაინელები ანდა მუსლიმები. მაგრამ თანამედროვე ლიბერალური სამყარო ასევე წარმოშობს იდენტობის პოლიტიკას, რადგან ის ძალზე პლურალისტულია, დიდ სივრცეს ტოვებს ისეთი შეკითხვაზე პასუხისათვის, როგორიცაა „ვინ ვარ მე?“ ისეთი ადამიანები, როგორიცაა ოსამა ბინ ლადენი, სთავაზობენ ცალსახა პასუხებს და ეს გარკვეულ ვაკუუმს ავსებს. ამიტომ, თუ იდენტობის პოლიტიკა უკონტროლოდ განვითარდა, ის კონფლიქტებს იწვევს. ლიბერალიზმთან ჩვენ ხომ იმიტომ არ მივედით, რომ ის ბუნებრივი მოვლენაა, არამედ იმიტომ, რომ რეფორმაციის შემდგომ ევროპაში დარწმუნდნენ – თუ ტოლერანტულად არ მოიქცევი სხვათა მიმართ, თუ არ დაუშვებ პლურალისტური საზოგადოებების არსებობას, დაასრულებ დესტრუქციული ძალადობით, რის თანამედროვე ფორმასაც დღეს ახლო აღმოსავლეთში ვხედავთ.

გიგა ზედანია: ძალიან საინტერესოდ მომეჩვენა თქვენი პირველი წიგნის („ისტორიის დასასრული და უკანასკნელი ადამიანი“, 1992) ფინალისა და თქვენი ბოლო წიგნის („პოლიტიკური განვითარება და პოლიტიკური დაღმასვლა“, 2014) ერთმანეთთან შედარება. პირველ წიგნს თქვენ ამთავრებთ იმის კონსტატირებით, რომ ლიბერალურმა დემოკრატიამ ბევრ სხვადასხვა ადგილას მოიპოვა ტრიუმფი, მაგრამ ჯერ კიდევ სანახავია, მოახერხებს თუ არა ამას ყველგან. მაშინ როცა ბოლო წიგნს იმ აზრით ასრულებთ, რომ თუკი არ იქნება მოქალაქეთა ძალისხმევა, ლიბერალურ დემოკრატიას გახრწნა, დაცემა ემუქრება. დამრჩა შთაბეჭდილება, რომ ბოლო წიგნის ფინალი უფრო სკეპტიკური, შეიძლება უფრო პესიმისტურიც კი იყო, ვიდრე მანამდე. მართლა ცვლილებასთან გვაქვს საქმე?

ფრენსის ფუკუიამა: დიახ, მართალია, ეს ერთ-ერთი რამაა, რაც შეიცვალა – დაღმასვლის თითქმის გარდუვალობის გაცნობიერება. იხრწნება არა დემოკრატია, არამედ თანამედროვე სახელმწიფო. თანამედროვე სახელმწიფო, გარკვეული აზრით, არაბუნებრივი მოვლენაა. ის პოლიტიკისგან ითხოვს „დეპერსონალიზებული“ იყოს, მოქალაქე არ აღიქვას იმის მიხედვით, თუ ვინ არის მისი მეგობარი თუ ოჯახის წევრი. მაგრამ ბუნებრივია, ადამიანს უნდოდეს, სამსახურში თავისი ძმა, ბიძაშვილი, ახლობელი აიყვანოს და არა „ყველაზე კვალიფიციური კადრი“. თანამედროვე სახელმწიფოს დაცემის მიზეზი ეს არაბუნებრიობაა. და ეს ისტორიული ფენომენია, რომელიც მუდმივად მეორდება. მართალი ხართ, როცა ამბობთ, რომ ამაზე ჩემს ადრეულ ტექსტებში არაფერია ნათქვამი.

გიგა ზედანია: თქვენ წერთ, რომ ლიბერალური დემოკრატიის სამი მთავარი სვეტია სახელმწიფო, კანონის უზენაესობა და ანგარიშვალდებულება. თქვენ მეორეჯერ ხართ საქართველოში; ვიცი, რომ სტუდენტებს საქართველოს გამოცდილებიდან კონკრეტულ შემთხვევებსაც ასწავლით. თქვენი აზრით, რომელ სფეროში არსებული პრობლემა უშლის ხელს ჩვენს ქვეყანას იმაში, რომ კონსოლიდირებული დემოკრატია გახდეს?

ფრენსის ფუკუიამა: რაც მიზიდავს საქართველოში, არის ის, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, იგი ერთადერთი ქვეყანა იყო, რომელიც სახელმწიფოს შენების პროცესს სერიოზულად მიუდგა. უკრაინაში დემოკრატიულმა რევოლუციამ ავტორიტარული მთავრობა შეცვალა, მაგრამ ქვეყნის მოდერნიზების მცდელობა მაინც არ ყოფილა. ვარდების რევოლუციის შემდეგ კი ქართველებმა სწორედ ეს ძალისხმევა გასწიეს. სახელმწიფოს მშენებლობის მცდელობას მოჰყვა ძალაუფლების გადაჭარბებული გამოყენება და ამან, თავის მხრივ, გამოიწვია კანონის უზენაესობასთან დაკავშირებული პრობლემები. მაგრამ  საქართველო მაინც უკეთეს მდგომარეობაშია, ვიდრე სხვა ტრანზიციული ქვეყნები, მაგალითად, სომხეთი, აზერბაიჯანი და, ცხადია, რუსეთი.

გიგა ზედანია: რუსეთში ბოლო დროს განვითარებულმა მოვლენებმა კარგად აჩვენა, რომ განვითარების მოდელი, რომელსაც ის თითქოს სთავაზობდა მსოფლიოს, არ არის სიცოცხლისუნარიანი. თქვენი აზრით, დასუსტებული რუსეთი რა საფრთხეს უქადის რეგიონს, რომლის ნაწილიც საქართველოა?

ფრენსის ფუკუიამა: აშკარად ჩანს, რომ რუსეთი ვერ იშორებს თავისი იმპერიული როლის მიმართ ნოსტალგიას, როლისა, რომელიც მეცხრამეტე საუკუნიდან მოყოლებული ჰქონდა. რუსეთს სურდა, თავად ყოფილიყო თავისი საზღვრების მიმდებარე ყველა რეგიონში დომინანტური ძალა. თანამედროვე მსოფლიო კი ასე აღარ მოქმედებს. ეს სამყარო ტექნოლოგიებისა და თანამედროვე ეკონომიკის გამოყენებით მატერიალური სიკეთის შექმნაზე დგას, რუსები კი ჯერ ამას ვერ აცნობიერებენ. მათ შექმნეს რენტაზე დაფუძნებული ეკონომიკა, რომელიც ნავთობსა და გაზზეა დამოკიდებული. ისინი თითქოს სხვა საუკუნეში ცხოვრობენ. ამიტომ, თუ ქვეყანას, რომელსაც ოცდამეერთე საუკუნეში ცხოვრება უნდა, რუსეთი ემეზობლება, მას წინ რთული გამოწვევა უდგას.