„ამან განავრცო ენა ქართული,
და არ-ღა-რა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა“
ლეონტი მროველი


ქუჩის ხმა

ქუჩა ქალაქის ხმაა, მისი სამეტყველო აპარატია. ქალაქის ენა მხოლოდ ქუჩაში ისმის. მას სხვა ენა არ გააჩნია. ტელევიზია, რადიო, მთავრობა, პარლამენტი, სასამართლო, ეკლესია, სკოლა, უნივერსიტეტი – ხელოვნურ ენაზე მეტყველებენ, ისეთზე, რომელზეც ქუჩაში არ ლაპარაკობენ. ადამიანი გარეთ რომ გადის, მისი მეტყველება ქუჩის წესებს ემორჩილება. ქუჩა ენის რეპრეზენტაციის ადგილია.

დიდმა ფრანგმა ფილოსოფოსმა რენე დეკარტმა 17 წელი ისე იცხოვრა ჰოლანდიაში, რომ ჰოლანდიური ენა არ უსწავლია. ევროპული რაციონალიზმის ფუძემდებელი მიიჩნევდა, რომ როდესაც ენა არ გესმის, შენი ცხოვრება ნატურმორტს ემსგავსება. როდესაც ენა არ გესმის, ადამიანების ლაპარაკს ქუჩის ხმაურისგან ვეღარ აცალკევებ და მელოდიასავით აღიქვამ, რომელსაც მეტყველების ტონალობები წარმოქმნიან.

ჩემი ბავშვობისა და მოზარდობის ქუჩაზე, რომელსაც ყველა „მეოთხე ნადიკვარს“ უწოდებდა (თუმცა ეს სახელი ჩემს დაბადებამდე გადაერქვა და მას შემდეგ ოფიციალურად ორთაჭალის ქუჩა ჰქვია), რამდენიმე კანონიერი ქურდი ცხოვრობდა. ნადიკვრელი ქურდები სომხები იყვნენ და ბავშვობაში მეგონა, ქურდი რომ გამხდარიყავი, აუცილებლად სომეხი უნდა ყოფილიყავი. ერთი კანონიერი ქურდი ახლოდანაც მინახავს: ძალიან გამხდარი და ტანმორჩილი მოხუცი, სომხურ ენაზე თავაზიანად მიესალმა მამაჩემს, როდესაც მეოთხე ნადიკვრის აღმართზე ავდიოდით.

მამაჩემი ავლევის ქუჩაზე დაიბადა და გაიზარდა. სალაპარაკო სომხურიც ავლევის ქუჩაზე ისწავლა. მოგვიანებით, როდესაც თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში პროფესორ ლეონ მელიქსეთ-ბეგთან ძველი სომხური ენის სწავლა დაიწყო, თავად მელიქსეთ-ბეგისგან შეიტყო, რომ მისთვის ქართული წერა-კითხვა მამაჩემის ბებიას უსწავლებია.

ბავშვობისდროინდელი ქუჩის შთაბეჭდილებებიდან ყველაზე გამორჩეული დაკრძალვები იყო. მიცვალებულს გორგასლის ქუჩამდე ხელით მიასვენებდნენ. ჩვენს ქუჩაზე მოძრაობა წყდებოდა და მხოლოდ პროცესიისთვის იყო გახსნილი. ქუჩის მცხოვრებლები უხმოდ იცქირებოდნენ ფანჯრებიდან და მდუმარე მსვლელობიდან მხოლოდ რამდენიმე ქალის ტირილი ისმოდა.

ყველაზე დიდი სანახაობა ქურდების დაკრძალვა იყო: ამ დღეებში, რომელთაც ხალხმრავლობით მხოლოდ 1 მაისისა თუ 7 ნოემბრის პარადები აღემატებოდა, უცხოური მანქანების ნახვაც შეიძლებოდა.

ადრეული ბავშვობა სოლოლაკში, დადიანის ქუჩაზე გავატარე. იტალიური ეზოს მობინადრეთა სიაში სულ ორი ქართული გვარი იყო. ეზოში რუსულად ლაპარაკობდნენ, მხოლოდ განსაკუთრებული რუსულით, რომელსაც სოლოლაკის გარდა სხვაგან ვერსად მოისმენდი: ეს იყო პოლიფონიური რუსული, რომელსაც ქართულ, სომხურ და ებრაულ ტონალობათა ნაზავი ქმნიდა.

სოლოლაკური რუსულით, lingua franca-ზე მეტყველება კლასობრივი სტატუსიც იყო, რაც იმპერიაში ინტეგრირებულობას ნიშნავდა და სოციალური სტატუსის ატრიბუტი იყო – იმპერიის იმიტაცია – მე დაპყრობილი პერიფერიის მოსახლე კი არ ვარ, არამედ თავად იმპერია ვარ.

როდესაც საბჭოთა იმპერია დაიშალა და რუსულმა თავისი იმპერიული სტატუსი დაკარგა, იმავე კლასის ქართველებმა საკუთარი ბაგეები ინგლისურად აამეტყველეს. უნივერსიტეტიდან აბაშიძის ქუჩით გავუყვები ხოლმე სოლოლაკის გზას, ქუჩაში გამოფენილი კაფეებიდან ქართულ ხმოვანებას მორგებულ ინგლისურს ვუგდებ ყურს – ქართველი გოგო-ბიჭები ერთმანეთს ბათუმის შთაბეჭდილებებს უზიარებენ და უმალვე ჩემი მშობლების თაობის ქართულაქცენტიანი რუსული მახსენდება.

„თქვეს: აბა, ავიშენოთ ქალაქი და გოდოლი, და ცას მივუწვდინოთ მისი თხემი. აღვმართოთ ნიშანსვეტი, რომ არ გავიფანტოთ დედამიწის ზურგზე.
ჩამოვიდა უფალი, რომ ენახა ქალაქი და გოდოლი, რომელსაც ადამიანები აშენებდნენ.
თქვა უფალმა: აჰა, ერთი ხალხია ეს და ერთი ენა აქვს ყველას; რაკი ეს საქმე წამოუწყიათ, ამიერიდან დაუბრკოლებლივ გააკეთებენ ყველაფერს, რასაც კი განიზრახავენ.
აბა, ჩავალ და ენას ავურევ მათ, რომ ვერაფერი გააგებინონ ერთმანეთს.
გაფანტა ისინი უფალმა იქიდან მთელს დედამიწის ზურგზე და მათაც შეწყვიტეს ქალაქისა და გოდლის შენება.
ამიტომაც ეწოდა სახელად ბაბილონი, რადგან სწორედ აქ აღრია უფალმა მთელი დედამიწის ენა და აქედან გაფანტა ისინი უფალმა დედამიწის ზურგზე“ (დაბადება, 11, 4-9).

ბაბილონი – პირველი მეტროპოლისი – ქალაქის პირველსახე და სიმბოლოა. ქალაქური დასახლების ქალაქობას, მის მეტროპოლისობას არა მისი მოსახლეობის სიჭარბე ან ქუჩების სიფართოვე, არამედ მის ქუჩებში ამეტყველებულ ენათა სიმრავლე განსაზღვრავს. თუ ქუჩაში მხოლოდ ენა გესმის და არა ქუჩის მელოდიური ხმა, რომელსაც სხვადასხვა, ნაცნობი და უცნობი ენის ნაზავი წარმოქმნის, მაშინ პროვინციაში ხარ, რომელიც გარეგნული ნიშნებითა და წმინდად ფიზიკური სიდიდეებით ქალაქის იმიტაციას ცდილობს.

თბილისი იყო ბაბილონი.

მას შემდეგ, რაც ბაბილონი დაეცა, მისი ნამსხვრევები მთელ დედამიწაზე მიმოიფანტა. სადაც ბაბილონის ნასხლეტი ჩამოვარდა, იმ მიწაზე ქალაქი აღმოცენდა და ადამიანებიც ბაბილონურად ამეტყველდნენ. ბაბილონური ერთი ენა არაა, ის მრავალ ენაზე მეტყველებაა, როდესაც სიტყვების მნიშვნელობა არ გესმის, მაგრამ მოსაუბრეს მაინც აგებინებ.

ორთაჭალაში რუსულად ლაპარაკი მეტ-ნაკლებად ყველას შეეძლო, მაგრამ რუსულად მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში საუბრობდნენ. მეოთხე ნადიკვარზე ენათა ისეთი სიმრავლე ისმოდა, როგორიც ბაბილონის გოდოლის მშენებლობის დროს, შეშფოთებულმა იაჰვემ ხალხს ენა რომ აურია და სხვადასხვა ენებზე აამეტყველა. ეს მრავალენოვნება ის გარემო იყო, რომელიც აკუსტიკურად ძერწავდა, ლექსიკით ამდიდრებდა და სინტაქსურად მართავდა თბილისურ დიალექტს.

14 წლის ვიყავი, როდესაც ჩემი ოჯახი ორთაჭალიდან საბურთალოზე გადავიდა. ახლა რომ ვიხსენებ, ჩემთვის ეს ლამის თბილისიდან გადასახლება იყო: საბურთალოს ბეტონის კორპუსებიდან მანქანების გამონაბოლქვით შეჭვარტლული ქართული ისმოდა. თბილისის მრავალენოვანება ქართულმა ერთენოვნებამ შეცვალა. აქამდე მე თბილისში ვცხოვრობდი და ამის განცდას თბილისის ქუჩების ხმები მიქმნიდა. ახლა კი უცებ საქართველოში აღმოვჩნდი, რომელშიც „არ-ღა-რა იზრახებოდა სხუა ენა თვინიერ ქართულისა“. ეს უკვე საქართველო იყო, მაგრამ არა თბილისი, რომელიც საქართველომ შთანთქა.

ნაციონალიზმი პროვინციალიზმის გამარჯვებაა მეტროპოლისზე, ორღობისა – ქუჩაზე. გიგანტური ჯიპები, რომლებსაც თბილისის ქუჩები უპყრიათ, იმ გამდიდრებული კოლმეურნეების ახდენილი ოცნებაა, რომელთა ფანტაზია ტრაქტორ-კომბაინების ფლობის ნატვრას არ გასცდენია.

ამის გაცნობიერება მხოლოდ დიდი ხნის შემდეგ, ბერლინში შევძელი. წასვლის წინ მაფრთხილებდნენ, ბერლინი გერმანია არ გეგონოსო, გერმანიაში გერმანულად მეტყველებენ, ბერლინში – სხვა ენაზე. 10 წელი ბერლინის ერთ-ერთ ყველაზე მრავალენოვან უბანში, კროიცბერგში ვცხოვრობდი, სადაც გერმანული ერთ-ერთია იმ მრავალ ენათა შორის, რომელიც ამ ქალაქში, განსაკუთრებით კი მის ამ უბანში ისმის. სახლიდან გამოსული, სანამ გერმანულს გავიგონებდი, ჯერ თურქული, ესპანური, სერბო-ხორვატული, არაბული, ჰინდი, ფრანგული, ინგლისური, რუსული, პორტუგალიური და კიდევ ბევრი სხვა ენა უნდა გამევლო. ჩემს სახლთან ახლოს პატარა იტალიური კაფე იყო, სადაც მთელ ბერლინში ყველაზე გემრიელ ყავას ამზადებდნენ. ამ კაფეში ორი ახალგაზრდა იტალიელი მუშაობდა – გოგო და ბიჭი, რომლებმაც არც გერმანული იცოდნენ, არც ინგლისური. მაგრამ არც იტალიურის ცოდნა იყო საჭირო, ყავა რომ შეგეკვეთა.

მრავალი ენა მრავალი კუნძულივითაა, თუ ოდისევსი ხარ და გზააბნეული ერთი კუნძულიდან მეორისკენ მიცურავ, მაშინ ყველა კუნძული ერთნაირია და ყველა შენს მშობლიურს გაგონებს და გახსენებს.

ყოველთვის, როდესაც თბილისიდან ბერლინში ვბრუნდებოდი, ბერლინშიც ქუჩიდან ქართული მესმოდა. კარგად რომ ვაკვირდებოდი, ეს თურქული იყო. ამ მსგავსებას არ განაპირობებდა ქართულსა და თურქულში ცალკეული სიტყვების თანხვედრა, – სიტყვები საერთოდ არ მესმოდა, – არამედ ეს ენა დაკარგული თბილისური დიალექტის ელემენტებს შეიცავდა. მეც და ბერლინელი თურქიც საკუთარ ყელის იოგებში ოსმალეთის იმპერიის ექოს დავატარებთ, რომელიც მაშინ ხდება სმენის ორგანოებისთვის აღქმადი, როცა სიტყვების მნიშვნელობა არ გესმის და მხოლოდ მივიწყებულ მელოდიას გრძნობ.

ვალტერ ბენიამინი, რომელმაც თავის მშობლიურ ქალაქ ბერლინს წიგნი მიუძღვნა („ბერლინური ბავშვობა ათას ცხრაასი წლის მიდამოებში“), წერდა, რომ ქალაქის „ეგზოტიკურობა და პიტორესკულობა მხოლოდ უცხოზე მოქმედებს. ადგილობრივმა ქალაქის სახე რომ იპოვოს, მას სხვა, უფრო ღრმა მოტივები სჭირდება, რომლებიც შორეული ქვეყნის ნაცვლად, წარსულში გაამგზავრებენ. ადგილობრივის ქალაქზე დაწერილი წიგნი ყოველთვის მემუარების მონათესავე იქნება“.

1991 წლის ზაფხულის ბოლოს, როდესაც საბჭოთა იმპერიის გაქრობამდე სულ რამდენიმე თვეღა იყო დარჩენილი, ზაფხულის სიცხისგან დაცარიელებულ სოლოლაკის ქუჩებში დავეხეტებოდი. ერთ სადარბაზოსთან სკამზე მოხუცი კაცი იჯდა, გვერდით ახალგაზრდა ქალი ედგა, ღიმილით ელაპარაკებოდა, თითქოს ამშვიდებდა. როცა მივუახლოვდი, ქალმა მთხოვა, იქნებ მოხუცის კიბეზე აყვანაში დამეხმაროო. „სიამოვნებით“, ვუთხარი და სკამს ხელი ჩავავლე. მოხუცმა თავი ჩაქინდრა და გაუბედავი ხმით მკითხა: „ამიყვან?“ უცბად ტანზე დამბურძგლა: ეს ერთი სიტყვა მოხუცივით დაუძლურებულ თბილისურ დიალექტზე იყო ნათქვამი. მესამე სართულზე რომ ავედით, ბინის გამოღებულ კართან ატირებული მოხუცი ქალი დაგვხვდა. კაცს გადაეხვია და ქვითინით მიეალერსა. სიტყვების მნიშვნელობა არ მესმოდა. პირველად შემრცხვა, რომ სოლოლაკსა და ორთაჭალაში დაბადებულ-გაზრდილმა იმდენი სომხურიც არ ვიცოდი, რომ მოხუცებს დავმშვიდობებოდი. თბილისში უკვე სამი წელი იყო, რაც „არ-ღა-რა იზრახებოდა სხუა ენა, თვინიერ ქართულისა“. 

„ჩემ სიმღერას ვინ გაიგებს,
რისთვის ვტირი მე,
მოწყალებას ვინ მაიღებს,
მისი ჭირიმე!“
იეთიმ-გურჯი

1870 წელს, როდესაც გერმანიის იმპერია შეიქმნა, მისი ფუძემდებელი, რაიხსკანცლერი ოტო ფონ ბისმარკი კატეგორიული წინააღმდეგი იყო, რომ ბერლინი იმპერიის დედაქალაქი გამხდარიყო. ბისმარკს ასეთ სიტყვებს მიაწერენ: Berlin ist keine Stadt, sondern ein Affenhaus – „ბერლინი ქალაქი არაა, ის მაიმუნების ბუნაგია!“

ბერლინური დიალექტი პროლეტარიატის ენად ითვლებოდა და მასზე არათუ ლაპარაკს, არამედ მისი ცოდნის აღიარებასაც კი ყველა წესიერი ბერლინელი ბიურგერი ერიდებოდა: ბერლინურის ცოდნა დაბალი წარმომავლობის ნიშნად მიიჩნეოდა. 1990-იან წლებში, როდესაც ბერლინი მთელი მსოფლიოს ალტერნატიული, არაბიურგერული კულტურისა და ცხოვრების სტილის დედაქალაქად იქცა, მას მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან არაბიურგერული ცხოვრების მოყვარულთა ნაკადები მოაწყდა. ჩამოსულებისთვის გაშინაურების ერთ-ერთი ნიშანი იქაურ დიალექტზე ამეტყველება იყო. თუმცა ემიგრანტთა ნასწავლი ბერლინური ისეთივე ხელოვნური იყო, როგორც გაბერლინელებული მდიდარი შვაბი თუ ბავარიელი ახალგაზრდების „პროლეტარული“ ჩაცმულობა. უკვე 2000-იან წლებში ეს სტილი ბერლინში, ახალგაზრდა მოდის დიზაინერების ბუტიკებში ყველაზე ძვირადღირებულ Fashion-ად იქცა, ნასწავლი ბერლინური კი ამ ძვირფას ტანსაცმელში გამოწყობილი ახალგაზრდების სოციოლექტად. სულ ათიოდე წელიწადში მსოფლიო ალტერნატიული კულტურის დედაქალაქი ჰიპსტერთა საერთაშორისო თავშეყრის ადგილად ჩამოყალიბდა.

ბერლინში ცხოვრებამ თბილისი ხელახლა მაპოვნინა. თუმცა ეჭვიც არ მეპარებოდა, რომ თბილისი, რომელიც მენატრებოდა, არა სივრცეში, არამედ დროში მდებარეობდა. ამიტომაც, იქ დაბრუნება ჩემთვის ახალი ემიგრაცია უნდა ყოფილიყო.

თბილისში დაბრუნებული ბინას მხოლოდ ძველ უბნებში ვეძებდი, თანაც ისეთ ადგილებში, სადაც ბაზრის უხილავ ხელს ბოლომდე არ შეეღწია, არ გაეუპატიურებინა ქალაქი ბეტონისა და მინის სიმახინჯეებით. გამიმართლა და სოლოლაკში დავსახლდი, სადაც გაპარტახებულ და ჩამოშლის პირას მყოფ სახლებზე გამოკრული სიძველისგან გაცვეთილი მემორიალური დაფები დროში მამოგზაურებს. ერთხელ, ქუჩაში უცნაური, საიდანღაც ნაცნობი ხმა მომესმა. გავჩერდი და დავაკვირდი. სიტყვები არ მესმოდა, მაგრამ მელოდია ნაცნობი იყო. ენის გამოცნობა არ გამჭირვებია, მაგრამ ამ სომხურს სხვა ჟღერადობა ჰქონდა, ისეთი, რომელიც მე საბოლოოდ გამქრალი მეგონა. ეს ძველი თბილისური სომხური იყო, რომელსაც ქართულში დაკარგული თბილისური ენის მელოდია შემოენახა.

 

"გამარჯობა, ჩემო თბილის ქალაქო,
დაკარგული შენი შვილი მოვედი".