ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

ჭაბუკიანი – არარომანტიკული მსხვერპლი | სოფო კილასონია

რუსული ბალეტი რევოლუციამდე და რევოლუციის შემდეგ კარდინარულად განსხვავებული მოვლენებია. საერთო – არავითარი. 1930-იანი წლებიდან გაქრა მოდერნისტული ხელოვნების განვითარების შესაძლებლობა. ანუ ხელოვნება, რომელშიც ცენტრია ავტორი, სპეციფიკური ენა, კონცეპტუალიზმი და ინდივიდუალიზმი, ჩაანაცვლა ხელოვნებამ, რომელიც ემორჩილება ხელოვნების ველის მიღმა ჩამოყალიბებულ სქემას როგორც შინაარსში, ისე – ფორმაში და ნელ-ნელა ეს ყველაფერი ფეხს იკიდებს ბალეტშიც.

რუსული ბალეტის განახლება-გარდაქმნის პროცესში ახალი სახეები, უფრო სწორად, ახალი სხეულები, ახალი ენერგია, რევოლუციური ვნება ხდება საჭირო. ამ ყოველივეს ახალგაზრდებში ეძებენ. და უკვე ყველამ იცის, რომ ამ თაობაში არის „ერთი ახალგაზრდა კაცი, რომელიც არავის ჰგავს; რომელიც მხოლოდ შრომობს და რომელიც საოცრად შთამბეჭდავი ხდება ცეკვის დროს; თავისუფლად იმპროვიზირებს და მისი სიარულიც კი...“ (ტატიანა ვეჩესლოვას მოგონებებიდან) უკვე უბრალო და ძლიერი ადამიანის გამარჯვებას ჰგავს.

1934 წელს სწორედ ვახტანგ ჭაბუკიანი და ტატიანა ვეჩესლოვა გაგზავნეს საბჭოთა კავშირიდან აშშ-სა და ევროპაში გასტროლით იმის საჩვენებლად, რომ საბჭოთა კავშირში ავანგარდისტული ხელოვნების ჩახშობის მიუხედავად, ხელოვნება და, ზოგადად, კულტურა ისევ აღწევს მწვერვალებს. „საბჭოთა ბალეტი” – პირველად მოხდა ამგვარი ფორმულირება და ეს ცნება პირველად სწორედ ჭაბუკიანის სახეს დაუკავშირდა. უკვე ასაკში შესულს არაერთგზის შეეკითხებიან, რატომ არ დარჩა მაშინ, როცა რუსი არტისტული ელიტის დიდი ნაწილისთვის „დარჩენა” და „გაქცევა” 30-იან წლებში უკვე იყო ძალიან აქტუალური. ჭაბუკიანს არასდროს გაუკრიტიკებია სტალინური რეჟიმი. მხოლოდ ოჯახის წევრებთან ჰქონდა ნათქვამი, რომ მაშინ იქ დარჩენა შეეძლო, მაგრამ მათი უსაფრთხოების გამო დაბრუნდა საბჭოთა კავშირში.

1936 წელს ეს არგუმენტი მხოლოდ მან იცის. ჩანს, რომ ამ დროს, საბჭოთა ისტორიის ყველაზე სუსხიან წლებში, ჭაბუკიანს გადაწყვეტილი აქვს: იცოცხლოს, მთელი ენერგიით იმუშაოს, დიდი წარმატება იგრძნოს და გამოიყენოს ყველაფერი, რაც შემოქმედებით შემოქმედებით ასპარეზზე მიეცემა. ზუსტად რეპრესიების წლებს ემთხვევა მისი კარიერული ზრდა და არტისტული განვითარების, გაძლიერების პიკი. ზუსტად ამ დროს ის ვნებით ასრულებს, ერთი მხრივ – დაკვეთას, მეორე მხრივ – პირველ დიდ დადგმას. ქართული კულტურის დღეები მოსკოვში მნიშვნელოვანი შანსია ახალგაზრდა რეჟისორისთვის.

და დგამს კიდეც ბალეტს ქართულ მოტივებზე. ესაა „მზეჭაბუკი”. დადგმა უნდა წაიღოს მოსკოვში. იქ ქართული, ანუ სტალინის სამშობლოს კულტურის ზეიმი უნდა შედგეს. მანამდე ნამუშევარს ნახავენ პარტიული ელიტა და სტალინი. პროგრამის ფორმირებას ბერია უდგას სათავეში. ანდრია ბალანჩივაძის მუსიკას ევგენი მიქელაძე უდირიჟორებს. გოგლა ლეონიძის ლიბრეტოს რამდენჯერმე გადაწერენ, მაგრამ გასტროლი რა ფორმითაც იყო დაგეგმილი, ჩაიშლება. მოსკოვში აჩვენებენ მხოლოდ ფრაგმენტს. ოფიციალური მიზეზი ტექნიკური ხარვეზია. თუმცა ამბობენ, რომ ამბავი ბერიას არ მოეწონა. სევდიანი დასასრულის გამო. ამბობენ, რომ ჭაბუკიანმა დაუსვა კითხვა, რატომ ერეოდა ბერია იქ, სადაც მისი ადგილი და კომპეტენცია არ იყო. ამბობენ, რომ ყველაფერი მაინც მიქელაძის გამო მოხდა.

პოსტსაბჭოთა გარემოში ჭაბუკიანის ან საბჭოთა ბალეტის შესახებ კვლევა არ დაწერილა. დაწერილია ლეგენდები. მითები. მხოლოდ სასურველის შესახებ. ამ მითებს უნდა დააკვირდე. აგროვო, რასაც ამბობენ. ჭაბუკიანი მემუარებს არ წერდა. ან იქნებ, ვერ ინახავდა? ოჯახის წევრები ამბობენ, რომ ოფიციალურ წერილებსაც კი მისი თაყვანისმცემელი პარტიული კრიტიკოსები უწერდნენ. მათ იცოდნენ, როგორ უნდა დაწყებულიყო ასეთი ტექსტი. ეს ფაქტი კიდევ ბევრ კითხვას ტოვებს, მათზე პასუხი არ არის, მხოლოდ აღწერილობებია – მიმობნეული ჭაბუკიანთან დაკავშირებული პირების ბიოგრაფიებში.

1937 წელს ევგენი მიქელაძე დახვრიტეს. იმავე წელს ჭაბუკიანს ღირსების ორდენი გადასცეს. 1938 წელს „მზეჭაბუკი” კიდევ უფრო დამიწდა მეტი ფოლკლორით, გლეხობის გამარჯვებით და უკვე „მთების გულის” სახელით სრული პრემიერაც შედგა, თუმცა არა თბილისში, არამედ – ლენინგრადში, ბევრად ძლიერ და მასშტაბურ დასთან ერთად. როგორც ჩანს, რუსეთში მუშაობა ჭაბუკიანისთვის უკვე ბევრად კომფორტულია. შემდეგ უკვე, საბჭოთა კავშირის ცენტრში, მას მოეხმარებიან თბილისში მყოფი ოჯახის წევრების გადარჩენაში, მაგრამ ეს მერე. მანამდე კი:

„იწევა ფარდა, ჩანს კავკასიის მთები. ხალხის ოპტიმისტური ხმები ისმის. ისინი მოდიან...”

(ამონარიდი ბალეტმაისტერ ფიოდორ ლაპუხოვის მოგონებებიდან). ხალხი. ბუნება. ზღაპარივით გარემო – უნაკლო სქემა სოციალისტური რეალიზმისთვის. წარმატებული პრემიერა მიქელაძის გარეშე. დადგმა, რომელიც ჩაეწერება საბჭოთა ბალეტის ისტორიაში.

გამოდის, მიქელაძის დახვრეტის შემდეგ, ჭაბუკიანი მაინც არ დანებდა და იდეა განახორციელა. განახორციელა საკუთარი სტატუსიც – მონუმენტური საბჭოთა ბალეტის რეჟისორი და ბალეტმაისტერი გახდა. ამის შემდეგ არაერთხელ დადგა დიდი ქორეოგრაფიული სურათები როგორც ლენინგრადში, ისე თბილისში. ხანდახან თბილისური ვერსიის შემდეგ, დადგმა გადააქვს ლენინგრადში, ან მოსკოვში. ხანაც პირიქით.

ისეთი მძაფრი მოვლენები, როგორიც 1936-1938 წლებში ხდება, მერეც ხშირად ჩნდება მის ბიოგრაფიაში. სწორედ ეს – კრიზისული ჩიხებიდან მეტი წარმატებით გამოსვლის ფაქტები, მთლიანად ეჭვქვეშ აყენებს შეხედულებას ჭაბუკიანის ინფანტილიზმის შესახებ, რასაც ბევრი აღნიშნავს. ეს ბუნებრივიც არის. მისი ახალგაზრდობის და წარმატების პერიოდში სინამდვილის აღმწერელი არავინ იყო. იყვნენ ეპოქის გადამწერები, რომელთა ამოცანაც არ ყოფილა სინამდვილის კვლევა ან შენახვა. საბჭოთა ხელოვნების და კონკრეტულად ბალეტის ისტორია სინამდვილეში თავად არის იდეოლოგიური ნაწარმოები, ის არაფერს გაჩვენებს საკუთარი რეპრესიული ბუნების გარდა. ისტორიას შუა გზაზე კარგავს და ღიად ტოვებს კითხვას: რამდენად შესაძლებელია, სტალინური რეპრესიების დროს ჭაბუკიანი დარჩენილიყო ხელოვნებით შეპყრობილ ადამიანად და არ ჰქონოდა დროისა და გარემოებების აღქმის უნარი? ამ დროს და გარემოს არ ემოქმედა მასზე? ბევრად დასაშვებად მიმაჩნია, „ინფანტილური ხელოვანის” როლი ყოფილიყო მისი თავშესაფარი. ასეთი ბიოგრაფიები ჩვენ მრავლად ვიცით. მაგრამ, იგივე ადამიანები – სისტემის „ჯამბაზები”, თითქმის არასდროს ხდებოდნენ კულტურის სახეები. არასდროს ჰქონდათ ხელდასხმა, ძალაუფლება და პირველობა სფეროში. ისინი იყვნენ პარალელურად, არასერიოზულად აღქმულნი არასერიოზულ ნიშებში. მკითხველმა შეიძლება იფიქროს, რომ უნებლიეთ დავივიწყე ჭაბუკიანის ნიჭიერება, როგორც წარმატების გარანტია. ცხადია, არ დამვიწყნია. მაგრამ ნიჭიერება და პროფესიული შრომა ტოტალიტარიზმში წარმატების გარანტია ვერ არის. ეს საკმარისი ვერ გახდებოდა ვერც ჭაბუკიანის შემთხვევაში – სტალინის ეპოქაში. არადა, ჭაბუკიანი 1960-იან წლებამდე იღებს ყველა მნიშვნელოვან პრემიას, ლენინის და სტალინის სახელობის პრემიებს და თან არაერთგზის. თუმცა, შეცდომაა ჭაბუკიანის არტისტული მასშტაბის ანალიზი მისსავე თანამედროვეებთან დაპირისპირებით. თუკი მას განიხილავ სოციალისტური რეალიზმის, როგორც კონტექსტის, გარეშე, ჭაბუკიანს პირისპირ ტოვებ ისეთ შემსრულებელთან, როგორიც იყო თუნდაც ნიჟინსკი – ატონალური, აბსტრაქტული და მედიტაციური საბალეტო ენის მქონე ავტორი. ან ისეთი რეჟისორის პირისპირ, როგორიც ბალანჩინია. დღეს ეს უკანასკნელი უფრო თანამედროვედ და გასაგებად გამოიყურება, რადგანაც მოდერნიზმის უწყვეტ პროცესში არსებობს და მისი ბალეტიც მხოლოდ ესთეტიკურის ინტერპრეტაციებია, ფანტაზიებში თავისუფალია, მოქმედებს ფორმებში და ყურადღებას არ აქცევს თხრობას, მით უმეტეს – იდეოლოგიურ თხრობას. საბჭოთა ხელოვანისთვის კი ეს აკრძალულია.

ამიტომ, როგორც კი ეს შეპირისპირება ხდება, ჭაბუკიანი აგებს, აგებს იმიტომ, რომ მას თავისუფალ სამყაროში არ უცხოვრია. იაზრებდა და აღიარებდა თუ არა ამას, არაფერს ცვლის. ჭაბუკიანი ალბათ უპირველესად სწორედ ამიტომ არის ტრაგიკული ფიგურა მეოცე საუკუნის ხელოვნების კონტექსტში.

სიფიცხე და გაუწონასწორებლობა ახასიათებს მისი ცხოვრების მეორე და ბოლო ეტაპს, ისე, როგორც – გულჩვილობა და ნაივურობა. ანუ ეტაპს, რომელიც დადგა მას შემდეგ, რაც მისი პირადი სივრცე და ცხოვრება მასზე ზემოქმედების ინსტრუმენტი გახდა და მან ვეღარ დაიცვა თავი. ეს ხდება უკვე თბილისში. სტალინის კულტის დამხობის და „დათბობის” შემდეგ. შევარდნაძის მმართველობის დროს. მას შემდეგ, რაც ჭაბუკიანმა ბინა დაიდო საქართველოში და საბჭოთა ნაციონალიზმის განვითარების ფონზე „ქართული ბალეტის” ფორმირებაც დაასრულა.

ამ დროს ყველაფერი რადიკალურად იცვლება მისთვის. თავად იგი ამ ცვლილებებს ერთ გვარს უკავშირებდა – შევარდნაძეს, იმის მიუხედავად, რომ საზოგადოებაში კიდევ უფრო წვრილმანდებოდნენ და ახსენებდნენ მინისტრების და კრიტიკოსების გვარებსაც.

1941 წელს საქართველოში დაბრუნებული ჭაბუკიანი სათავეში უდგება თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის საბალეტო დასს. 1950 წელს აყალიბებს ქორეოგრაფიულ სასწავლებელს. ქმნის სკოლას და, შესაბამისად, თეატრისთვისაც ამზადებს საფუძველს. ორივეს ტოვებს 1973 წელს. ის ეკუთვნის იმ საბჭოთა ადამიანთა ერთობას, რომლებიც მონაწილეობდნენ მეინსტრიმულ კულტურულ პროცესში, მაგრამ ზუსტად ამის გამო, 1970-იანი წლებიდან სისტემამ ყველა მოიშორა ისევე, როგორც გვერდზე გასწია მთელი სტალინური პერიოდი.

ახალი საბჭოთა იდენტობის შექმნის მცდელობის დროს საკუთარ ნამდვილ იდენტობაზე უარის თქმა და გადამალვა – სწორედ ეს პროცესი ხდება კომფორტული ფონი იმ დროის თბილისში, კონკრეტული ჩინოვნიკებისთვის. კულტურულ და პოლიტიკურ პროვინციაში რევანშისტული ან კარიერული ვნებები ამოხეთქავს. ძველი კულტების ნგრევას იწყებენ ახალი პოლიტიკური ავტორიტეტის შესაქმნელად. ამ ახალ ავტორიტეტებს უნდა შეექმნათ განცდა იმისა, რომ საზოგადოებაში შემოპარული ცვლილებების და გაღვივებული მოთხოვნების მიმართ ადეკვატურები იყვნენ. ყველგან და ყველაფერში უნდა გამოვლენილიყო სიახლე და ინტელიგენციას დაენახა შევარდნაძის რეფორმატორული და ლაღი, თავისუფალი ბუნება – საერთო საბჭოთა პოლიტიკურ-კულტურული პროცესის გარდა, არსებობდა ლოკალური, ქართული მოტივებიც.

ჭაბუკიანის დასასრული მაშინ დადგა, როცა შვილობილი დისშვილი ეთერ ჭაბუკიანი გარდაიცვალა. ეს 1968 წელს მოხდა. ითქვა, რომ თავი მოიკლა, თუმცა იქვე ისიც ითქვა, რომ მოკლეს. ზუსტი პასუხი არ არსებობს. ამის შემდეგ უწყვეტი სირთულეები დაიწყო. თეატრიდან გაშვების ოფიციალურ მიზეზად „ქართული ბალეტის ჩამონგრევა” დასახელდა.

ოპერის თეატრის ხანძრის გაჩაღებაში ეჭვმიტანილებიდან ერთ-ერთიც ჭაბუკიანია. მაგრამ ფიზიკური მსხვერპლი სხვაა – მისი მეორე შვილობილი – დისშვილი, თენგიზ რუხაძე. ორი წელი ციხეში. წამების კვალი სხეულზე. სამუდამოდ შერყეული ჯანმრთელობა და ნაადრევი გარდაცვალება. რომ არა მოსკოვიდან ჩამოსული ადვოკატები, თბილისში კიდევ დიდხანს გაიწელებოდა აბსურდული პროცესი და პატიმრობის ვადა.

ამ საკითხზე საუბრისას, ჭაბუკიანის დის შვილიშვილი, თენგიზ რუხაძის შვილი – თამარ რუხაძე იგონებს შევარდნაძისა და ჭაბუკიანის დიალოგს, რომელსაც ოჯახში ჯერ რთულად, ახლა კი იუმორით განიხილავენ: „რატომ დაიჭირეთ ის და არა მე, თუკი მე ვარ ხანძრის დამკვეთი?” – ამ კითხვით შესულა ჭაბუკიანი შევარდნაძესთან მას შემდეგ, რაც დისშვილის დაპატიმრების ამბავი შეუტყვია და საქართველოდან წასული, საჩქაროდ დაბრუნებულა თბილისში.

შევარდნაძეს უპასუხია, რომ არსებობენ დიდი და პატარა ადამიანები. დიდებს ვერ მოექცევიან ისე, როგორც პატარებს. აღნიშნული პასუხი რომ წავიკითხოთ ჭაბუკიანის ისტორიისგან განცალკევებით, მივხვდებით, რომ ის არაჩვეულებრივად აღწერს მიზეზს, თუ რატომ უყვარდა საბჭოთა ინტელიგენციას შევარდნაძე. მაგრამ ჩვენ ვრჩებით ჭაბუკიანის ისტორიაში.

თამარ რუხაძე, თენგიზის ქალიშვილი, დეტალურად გვიყვება ჭაბუკიანების ოჯახის უმძიმეს მდგომარეობას 1973 წლიდან 1978 წლამდე, ვიდრე ციხიდან არ დაიხსნეს სისტემის მძევალი. ჭაბუკიანს სძულდა შევარდნაძე და ეს ჩანს მის ცნობილ პასუხში: „არ არსებობენ დიდი და პატარა ადამიანები, არსებობენ ნიჭიერი და უნიჭო ადამიანები”. უნიჭოდ შევარდნაძე მიაჩნდა და ეს შევარდნაძემ იცოდა. რომ არა მოსკოვიდან ჩამოყვანილი ადვოკატები, თენგიზ რუხაძის პატიმრობა კიდევ დიდხანს გაგრძელდებოდა.

ამის შემდეგ ჭაბუკიანზე მითქმა-მოთქმა ხალხში უფრო და უფრო აქტიური ხდება. ირიბი, არაკონკრეტული და კულუარული რეპრესიები, რაც ახასიათებს გვიან საბჭოთა კავშირს, უნდა გამართლდეს. ხელოვნების სფეროში ჩართული ხალხის გამოკითხვისას თვალშისაცემია მათი მოგონება, რომ უეცრად ხალხში აგორებულა თქმულება-ჭორები ჭაბუკიანის შესახებ. სადღაც რაღაც ნახეს – თვალი მოკრეს, რომ... შემთხვევით მოისმინეს... ძალიან საგრძნობად ზუსტი, ერთი კონკრეტული მომენტიდან, თითქოს, ყველამ რაღაც გაიგო მის შესახებ. ეს „რაღაც” უმეტესად მის პირად ცხოვრებას ეხება, ხოლო განსხვავებული ფაბულის ჭორებს ერთი რამ აერთიანებთ: ყოველი მათგანი პირდაპირ ან ირიბად ჭაბუკიანის ავტორიტეტის დესაკრალიზაციას ახდენს. პატრიარქალურ მასკულინურ ფასეულობებზე დაშენებულ საბჭოთა ჰეროიზმს ისე არაფერი უთხრის ძირს, როგორც გმირის სრულიად შეუსაბამო იდენტობის გამოვლენა. დამალულის გამომზეურება პიროვნების სასაცილო მდგომარეობაში ჩაგდების მეთოდით. მაგრამ ეს არ კმარა. ჭორებში ჩაშენებულმა მიზანსცენებმა საეჭვო უნდა გახადოს განთქმული პედაგოგის პედაგოგიური მოღვაწეობის მიზანშეწონილობაც.

არსებობს მტკიცებულებები? არა.

არსებობს მსხვერპლი? არა.

რას ამბობდა თავად? არ ლაპარაკობდა.

რა იცით მისი პირადი ცხოვრების შესახებ? – მალავდა.

„ყველაფერს მალავდა”. ამ საკითხზე საუბარი არც დღეს სურთ ჭაბუკიანის ყველაზე ახლობელ ადამიანებს. ის ყველას ისეთი სჭირდება და უყვარს, როგორიც თვითონ ჭაბუკიანმა შექმნა მათთვის. მან დადგა მონუმენტი, რომელიც თავად გახდა. თამარ რუხაძე მიდასტურებს მოსაზრებას, რომ ვახტანგ ჭაბუკიანი არა მხოლოდ სცენაზე, არამედ ყოველდღიურობაშიც იმ გმირებს ჰგავდა, რომელთაც ასრულებდა.

შეიძლება დავასკვნათ, რომ ეს იყო პიროვნების გადაწყვეტილება, მისი არჩევანი და ახლა თუ რამის გარკვევას ვცდილობთ, ეს გარეშე თვალისთვის საგანგებოდ დახურული კარის მტვრევაა და სხვა არაფერი. ჭაბუკიანის გადაწყვეტილების უგულებელყოფა, უხეში ჩარევა. ეს იქნებოდა კიდეც მეტ-ნაკლებად სწორი მსჯელობა, საქმე რომ მართლაც ინდივიდის გადაწყვეტილებასთან გვქონდეს. ტოტალიტარიზმში კი ასეთი რამ არ არსებობს. არ არსებობს არჩევანი და არ არსებობს გადაწყვეტილება. არსებობს მხოლოდ მოცემულობა, პირობა, რომელშიც პირადი თავისუფლება შეიძლება გახდეს იარაღი შენი მკვლელობისთვის.

წლების წინ ჭაბუკიანის ბიოგრაფიის ანალიზის მცდელობის დროს, თამამად დავწერე, რომ ჭაბუკიანის სახელი ჰომოსექსუალობის გამო რეპრესირებული გახდა. ახლა უფრო დავაკონკრეტებ. ჭაბუკიანის სახელს ჰომოსექსუალობამ, როგორც ფაქტორმა, კომიკურობა შესძინა ხალხისთვის. რაც შეეხება რეპრესიებს, მიზეზები სულ სხვა იყო, მაგრამ სწორედ შესაძლო ჰომოსექსუალობა იქცა საკონტროლო გასროლად მის წინააღმდეგ. გაისროლა დრომ და ეტაპმა, რომელიც ითხოვდა, რომ ძველები ჩაენაცვლებინათ ახლებს. სტალინური კულტურის გმირები პოსტსტალინურ საბჭოთა კავშირში არათუ ანტიგმირებად, არამედ მასკულინური ჰეროიზმისგან სრულიად დაცლილ სახეებად უნდა დარჩენილიყვნენ. მხოლოდ ასე თუ დაეცემოდა წინა, სტალინური ეპოქის დიდებული ხიბლი.


ფოტო: საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა