ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

ძველი შრომის ამბები | გიო ახვლედიანი

1.

ეგება უცნაურიც კი იყოს, მაგრამ მეცხრამეტე საუკუნის სათავადო სახლის, მეურნეობის, ბატონისა და გლეხის, შრომის, მისი ფასის, ბატონყმობის, დიდთადმი მცირედთა ვალდებულებების ამბავი, ყველაზე მეტად ჩვენებურ ისტორიაში უკავშირდება აკაკი წერეთელს. სხვანაირად, საქართველოს უდიადეს პოეტ აკაკის, რომელიც ნახევარ საუკუნეს იწოდებოდა „საქართველოს ბულბულად“, იმავდროულად კი დიდი საზოგადო მოღვაწე იყო. უფრო დღევანდელი, იოლი გაგებით, აკაკი ყველაზე სასურველ, ცნობად სახედ ითვლებოდა რუსეთის იმპერიის ორივე საქართველოში, ქუთაისის და თბილისის გუბერნიებში და ამას მიმატებულ, ასევე ქართულ ოლქებშიაც.

ამის მიზეზი უბრალოა: აკაკი პოეტად კი იყო განთქმული, მაგრამ რახან თავს მხოლოდ წერით, სალექციო ლაპარაკით და ნაირგვარი სალიტერატურო – ნახევრად სამეცნიერო გეგმების შედგენით ირჩენდა, ამიტომ ყველა სხვა მწერალსა თუ პოეტზე მეტს წერდა. სხვები სახელმწიფო თუ კერძო სამსახურებში მუშაობდნენ: ხელფასს იღებდნენ და მწერლობას, პუბლიცისტიკას და ჟურნალისტიკას სამსახურიდან თავისუფალ დროს მისდევდნენ, რაც ორმაგი შრომა იყო. აკაკი კი, ერთადერთი თავიდან ბოლომდე პროფესიონალი იყო.

ეს არა მხოლოდ ცხოვრების მოტანილი გარემოება გახლდათ, არამედ სრულიად შეგნებული გადაწყვეტილება. შემორჩენილია მოგონებები, სადაც აკაკი ურჩევს ახალგაზრდა პოეტებსა და მწერლებს, არასდროს იმუშაონ, რადგან ეს მათ შემოქმედებას შეუშლის ხელს. მოკლედ, აკაკია პირველი ადამიანი საქართველოს მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში, რომელიც ლიტერატურას პროფესიულ შრომად ახორციელებს. ის ამას მთელი ცხოვრებით ამტკიცებს.

ჰოდა, იმ მრავალრიცხოვან, სხვადასხვა ხარისხისა და გაქანების ნაწერებს შორის, აკაკის კალამს რომ სწყდებოდა ათწლეულების განმავლობაში, საუცხოოა სწორედ „ჩემი თავგადასავალი“, ბავშვობისა და სიყრმის ერთგვარი ავტობიოგრაფია, რომელიც პოეტის თანამედროვეთა პორტრეტებით მთავრდება. 

ამ საოცარ წიგნში, რომლის ხმაც კეთილი და ხალისიანია და რაღაცით მოგვაგონებს ძველი საუკუნეების ესპანური ცუღლუტური რომანების ხმას, მთავარი მაინც ალბათ ისაა, რომ აკაკიმდე ასე დასამახსოვრებლად, თუმცა არცთუ მრავალ გვერდზე, არავის აღუწერია შეძლებული ქართული ფეოდალური ოჯახის ცხოვრების სურათები. კი, არის ალექსანდრე ორბელიანის საოცარი ფურცლები, იმას რომ გვანახებს, რა არის უმაღლესი წარმოშობის ქართველი დიდგვაროვნის ოჯახი, რა ხდება იქ და როგორ ცოცხლობს რაინდული სული ბატონყმობის გვერდით, მაგრამ აკაკის მონათხრობი მაინც უფრო შთამბეჭდავია, რადგან ის სავსეა ყოფითი სურათებით.

თუ ალექსანდრე ორბელიანი მეფე ერეკლეს შვილიშვილი და, იმავდროულად, დიდი ორბელიანია აღმოსავლეთ საქართველოში, აკაკი, სხვა თაობის, მაგრამ ასევე დიდი იმერული გვარების შვილია. მამა წერეთელი ჰყავს, დედა აბაშიძე, იმერეთის მეფის შვილიშვილის შვილი. მეტი სიდიადე მეცხრამეტე საუკუნის პირველი ნახევრის იმერეთში წარმოუდგენელია. დედისა და მამის მხრიდანაც, აკაკის ბაბუები რუსთა წინააღმდეგ იმერეთის აჯანყების მონაწილენი არიან. ბაბუა დედის მხრიდან, საერთოდაც მეფედაა შეგულებული და ორივე ახლო წინაპარი ოსმალეთშია გაქცეული.

აკაკის მამა როსტომი, უმამოდ გაზრდილი დიდი თავადია. დედამ გაზარდა და შვილთან ერთად ბევრი გასაჭირიც გადაიტანა ძნელბედობის ჟამს. იმ დროის ახსნით, როგორც დედის გაზრდილი, როსტომი არც მეომარია, არც მონადირე, შინიდანაც იშვიათად გადის, მაგრამ, როგორც საზრიანი კაცი, ათწლეულების განმავლობაში, მარცვლეულის გადაყიდვით ინახავს ოჯახს, თუმცა, არც იმ ბატონყმურ წესს ივიწყებს, საუკუნეებმა რომ მიანიჭა და რუსთ ხელმწიფემ რომ კიდევ უფრო განუმტკიცა მის წარმომავლობას. 

მაგრამ, გასაჭირი ხომ სხვადასხვა შინაარსისაა. 

ფეოდალურ საზოგადოებაში ერთია წერეთლების გლეხების გასაჭირი და მეორე, ბატონისა. პირველი უფრო ეკონომიკური და უფლებრივია, მეორე – პირველ რიგში პოლიტიკური, მერე ერთგვარად ეკონომიკური, რადგან შეძლება გავლენაზეა დამოკიდებული.

აკაკი სწორედ თავის მშობლიურ სახლს, როსტომის სახლს აღწერს და იქიდან ვიცით, რა და როგორ. 

„ჩემს თავგადასავალს“ კომუნისტების დროს წერეთლების მამულის აღწერის სხვა სურათებიც დაემატა: მეოცე საუკუნის ოცდაათიან წლებში ქართველი კლასიკოსებისადმი სახელმწიფო ინტერესმა ისიც გამოიწვია, რომ მათი ბიოგრაფიების მოგონებათა ხარჯზე შევსება დაიწყეს. ამიტომ იმერეთში ახალგაზრდა მეცნიერები გაგზავნეს და მათ იმ ადამიანთა ზეპირი მოგონებები ჩაიწერეს, რომლებსაც არა მხოლოდ აკაკი, მისი და-ძმები და ცოლ-შვილი ახსოვდა, არამედ, როსტომ წერეთელიც.

აკაკის მოგონებებისგან განსხვავებით, ეს ჩანაწერები ულმობელიცაა და იმ დროის კვალობაზე კლასობრივად გამართულიც, რადგან ცხადია, რომ მოგონებათა ჩამწერები სხვიტორელ გლეხებს არა მხოლოდ აკაკის კაიკაცობაზე ეკითხებიან, არამედ იმაზეც, თუ რამდენად ჩაგრავდნენ წერეთლები მათ წინაპრებს და ბევრი მათგანი იხსენებს, რომ აკაკი და მისი ძმა დავითი არა, და აკაკის შინაბერა დაი ანა და მისი მშობლები კი გლეხთა დიდი მჩაგვრელები იყვნენ.

გასაგებია, რომ გლეხები 1936-37 წლებში სავალდებულო და ერთგვარად მგეზავ კითხვებს პასუხობდნენ, მაგრამ ძველი წკეპლა ისეთი რამაა, რომ ტყუილი სავალდებულო სულაც არაა.


2.

ახლა შეხედე, როგორია ერთი საკმაოდ შეძლებული თავადის ეზო-კარი ზემო იმერეთში ამ ას სამოცდაათი და ცოტა მეტი წლის წინათ:

დიდი ქვითკირის სახლი უკვე მშვიდობიანი რუსული წლების შედეგია: ასეთ სახლებს იმერეთში ბერძენი ხელოსნები აშენებდნენ. ხის სახლებისა და ეკლესიების საუკუნოვანი კულტურის ფონზე ქვა – ფუფუნებაა.

აკაკის სიბერეშიც ახსოვდა უქმროდ დარჩენილი ბებიის სიმწარე: დიდმა ქართველმა კოლაბორაციონისტმა და სახელმწიფო კაცმა, რუსის გენერალმა და მანამდე კი იმერეთის ორი მეფის სახუცმა – სახლთუხუცესმა, სხვანაირად კი, მთავარმა პოლიტიკოსმა, ზურაბ წერეთელმა, უპატრონოდ დარჩენილი ქალის ეზოში ძელქვით ნაშენი სამზადი შეიგულა და მოურავი გამოგზავნა, დაშალე და ჩემთვის წამოიღეო. აკაკის ბებია რომ შეეწინააღმდეგა, ზურაბმა შემოთვალა, დაოკდი, წერეთლის რძალო, დღესაც ჩემი დროა და ხვალაც ჩემი დრო იქნება, გასასახლებელ სიებს ვადგენ და რუსეთში გიკრავთ თავსო. დააშლევინა ის ძელქვის სახლი და წაიღო. 

იმის შემდეგ კი უკეთესი დრო მოვიდა. ძელქვაზე ნაჭიდავებმა ოჯახმა, ქვის ლამაზი სახლი ააშენა, რომელიც სხვიტორის წერეთელთა ამ შტოს სახლად დღესაც დგას.

სწორედ აქ ცხოვრობდა როსტომი – ნამდვილი ძველი თავადი თავისი ხალხით.
 

ძველ თავადს კი არ ევალება, სავალდებულოდ ზრდილობიანი იყოს, ან უკან დაიხიოს – როსტომი სამხედრო დიდებას არ ეძებდა, მაგრამ თავის მამულში ნამდვილი მეფე იყო.

ესაა ფეოდალიზმი.

აკაკი ასე იხსენებდა: დედა მკაცრი, მამა ახირებული – ერთი უდროო დროს გაეღვიძებინა ვინმესო. 

იმ დროის მამულის ცხოვრებაც ისეთი იყო, როგორ ფეხზეც როსტომი გაიღვიძებდა. ძილი კი უყვარდა, განსაკუთრებით ნასადილევს. წიგნად თავთან ედო მხოლოდ სახარება და დიდი კეთილი მკითხველი იყო ამ წიგნისა ისე, რომ მაცხოვარს ყოველ წაკითხვაზე ცინცხალი გრძნობით გულშემატკივრობდა. ამის გარდა, სწამდა რუსთ ხელმწიფის ძალა და კანონი, თუმცა ამ კანონებისა ბევრი არაფერი გაეგებოდა, მაგრამ ყოველთვის მოხერხებულად აგვარებდა სავაჭრო საქმეებს. როგორც ძველებურად აღზრდილ კაცს, სიტყვა უპირველეს ფასეულობად მიაჩნდა: რაიმე საბუთზე ხელის მოწერას წრფელი გაოცებით ეგებებოდა, სიტყვა ვთქვი, ულვაშზე ხელი დავიდე და ამაზე სანდო რა უნდა იყოსო. ნიჭიერი და ჭკვიანი კაცი იყო, წერა-კითხვის მცოდნე.


3.

აკაკი გაძიძავებული იყო, ცხოვრების პირველი წლები გლეხის ოჯახში გაატარა და ასე იგონებდა, რომ „სანამდი სოფელში ვიზრდებოდი, სრულიად ბედნიერიც ვიყავი, თუმცა ხანდახან, კვირაში ერთხელ თუ ორჯერ, ჩემს ბედნიერებას შეაფერხებდნენ ხოლმე სასახლიდან ჩემ სანახავად გამოსულები!“ – ანუ მშობლები ეწვეოდნენ ხოლმე.

სასახლე კი საოჯახო სახლია, სადაც უამრავი მსახური ტრიალებს. იმ დროის თავადური სახლის ცხოვრების სურათი ჯერ კიდევ ძალიან ძველი იერისაა. ჩანს, რომ ყველა უწყვეტად შრომობს და ჯარასავით ტრიალებს, მაგრამ მთლად ასე არაა: ყველა საქმეს ცალკე ოსტატი ჰყავს: ხაბაზი, მკერავი, მზარეული, მეჯინიბე, მეწისქვილე, წყლის მომტანი, მეთევზე, მოახლე გოგო, მსახური ბიჭი, მეღვინე და სხვაც უამრავი, სახლის ეზოსა და ნაგებობებში ტრიალებენ, მათ კი, ისევე, როგორც მთელს მეურნეობას, მოურავი ხელმძღვანელობს. უმეტესად, იმ დროში, მოურავი უკვე დაქირავებული კაცია და არა თავადის ხელქვეითი აზნაური, ამიტომ ერთადერთი ადამიანია მთელს გარემოში, ვინც გასამრჯელოს იღებს. მანამდე, მგონი, ხელფასს ისიც არ იღებდა, შემოსავლიდან ერგებოდა. 

ბატონები ზედა სართულში ცხოვრობენ, მსახურები კი ქვემოთ. ხმაურიანი, თითქოს სკასავით მოქმედი და მომუშავე გარემოა. მაგრამ შრომა მკვეთრადაა დანაწილებული:

ხაბაზი, ჯოხის ჩხირსაც არ გადადებს გვერდზე სხვის მაგივრად – მან დღეში ორჯერ უნდა გამოაცხოს პური და ესაა. მეღვინეს ღვინის მოვლა, გადაღება, სატრაპეზოდ მომზადება ევალება. მეთევზე მხოლოდ თევზაობს და საბატონო აუზს უვლის, არასდროს შეენაცვლება ვინმეს და ასე დაუსრულებლად. ვალდებულებები განსაზღვრულია. ხაბაზი კოტრიალობს და შეშის მპობელს ეხუმრება, როცა ის მუშაობს. მზარეულის საქმე უფრო მღელვარეა, ვიდრე მეწისქვილის. საბოლოოდ კი, ეს არ არის რაღაც ილაჯის გამწყვეტი საქმიანობა.

აკაკი ხალისიანი ხმით, სიყვარულით იგონებს ასეთ სურათებს, თუმცა, სახლში, მსახურთა შორის წინააღმდეგობები არსებობს. ვიღაცას სხვა ხელობა უფრო მოსწონს, ვიდრე თავისი, ვიღაცა თავისი ხელობით ამაყობს, ვიღაცას სხვაგან ურჩევნია. მაგრამ ეს ბატონყმობის დროის სურათია, მერე როსტომ წერეთელმა ყველას რაღაც უნდა გადაუხადოს – ყველა ქალაქისკენ ვერ გაიქცევა სამუშაოს საძებნად. 

ბატონის ოჯახი საუზმობს, სადილობს და ვახშმობს – ეს სახლის მმართველობის ერთი დიდი ამბავია. აკაკი იგონებს, როგორ უსხდნენ სუფრას და როგორ იდგა მაგიდის გარშემო სხვადასხვა ასაკის მოსამსახურეთა მთელი მწკრივი, რომლებსაც ბავშვები თავიანთი კეთილი გულის გამო, თეფშებიდან ესროდნენ საჭმელს, უფროსები კი უშლიდნენ. 

ასეთი სურათი კია, სახლის მსახურს ზედმეტად ვერავინ დატვირთავს. ერთი ასეთი სურათია შემორჩენილი, რომ სხვიტორში რუსეთიდან ჩამოსული აკაკის ცოლ-შვილი, ნატალია და ალექსი სტუმრობდნენ და ნატალია ყოველდღიურად უამრავ წყალს მოიხმარდა, ამბობდა, სოფლად სიბინძურე და ბაქტერიებიაო. ამის გამო, ორი მსახური გამუდმებით წყლის ზიდვაში იყო. ერთი კვირა ითმინეს და მერე თქვეს, აღარ შეგვიძლიაო, ჩვენი საქმე დღეში ერთხელ მოტანააო. აკაკიმ ჩვეული ენამოსწრებულობით მოაგვარა ცოლთან დღიური წყლის ოდენობის საკითხი და ისე, რომ მსახურების მოთხოვნა არც უხსენებია.


4.

სასახლის გლეხების ამბავი კი ასეა, მაგრამ ეს ერთი მუჭა ხალხია, თავადის ოჯახს კი სხვა გლეხები ინახავენ. ბევრად მეტნი და ბევრად მძიმე შრომით. აკაკის ბავშვობასა და სიჭაბუკეში ისინი ყმები არიან. მერე ან დროებით ვალდებულები, ან თავისუფალი ხალხი. მაგრამ მათი ცხოვრება ერთი უწყვეტი შრომაა. 

აი, აკაკის აღწერილობა: „გლეხის ოჯახი დილიდან საღამომდე სულ მუშაობაშია, საქმე არ გამოელევათ და ამიტომ ბავშვების გრძნობა-გონება სუყოველთვის გართულია. კაცები დილითვე ადრე მიდიან სამუშაოდ ყანებში, თუ ტყეში, სადილი და სამხარიც იქ მიუდისთ და დაღამებამდე ძვირად ბრუნდებიან სახლში. ქალები კი საოჯახო საქმეზე ტრიალებენ. მათ ხელშია საქონლის მოვლა, ფრინველების პატრონობა, სახლის დაგვა-დასუფთავება, სადილ-ვახშმის მზადება და მრავალი სხვა საწვრილმანო რამეები. ბავშვი რომ თვალყურს ადევნებს იმათ მუშაობას, თვითონაც ძალაუნებურად მონაწილე ხდება და სწავლობს. ხუთი-ექვსი წლისამ ძალიან კარგად ვიცოდი, თუ როგორ უნდა პირუტყვის ყურისგდება, ფრინველის მოვლა, სადილ-ვახშმის მზადება, გაცრა-გამტკიცვა, გამოცხობა, სხვადასხვაგვარ შეჭამანდის მომზადება და სხვანი. შესწავლილი მქონდა, თუ როდის და როგორ უნდოდა: ხვნა-თესვა, თოხნა, მკა, სხვლა და სხვანი, ასე რომ ჩემი შესაფერი ხელსაწყო რომ მქონოდა, ყველაფერს მოვახერხებდი. არ ვიცოდი მხოლოდ წინდა-პაიჭის ქსოვა და კერვა და ისიც იმიტომ, რომ ამბობდნენ: „ქალის ხელსაქნარი კაცისათვის დიდი ცოდვა არისო“ და მეც მეჯერა. მჯეროდა, მაგრამ ჩუმად მაინც გავტეხე ცოდვა და ვისწავლე მატყლის ჩეჩვა და ბამბის პენტვა“.

ეს ხალხია ვალდებული ბატონის წინაშე მარცვლეულით, ღვინით, საქონლით, სხვა ათასი რამით. ვალდებულებები მკვეთრადაა განსაზღვრული და ალბათ საუკუნეა არ შეცვლილა. ზოგს რა ევლება და ზოგს რა. ერთისას, მეორეს ვერ მოსთხოვ.

ამიტომ, ბატონი ჭირვეული და კირკიტაა მისაღების მიღებისას. თუ გუშინ კარგი ყაბალახი გაჩუქა, დღეს მისხალს არ გაპატიებს, ლობიოს მარცვალ-მარცვალ გაარჩევინებს და შეპარულ წუნს ცალკე აგიწონის. მგონი, ეს ისაა, რაც მუდმივობას უზრუნველყოფს. არაა მომხიბლავი სურათი, მაგრამ ასეა. „ერთს ბედს ქვეშა ვართ ლაბავ მე და შენ, წილად გვარგუნეს შავი მიწა ჩვენ“, – აკაკიზე ბევრად დრამატულად თქვა ილიამ. 

ყოველგვარი ცალმხრივი ცვლილების ცდა ამგვარ ვალდებულებებში მიუღებელი იყო. ადრინდელ საუკუნეებშიც, ასეთი ცვლილებები, თუნდაც მეფისგან მომდინარი, იწვევდა აყრას, გადაკარგვას, ხიზნობას, ათას სხვა, დღეს დავიწყებულ რამეს.

აკაკი კვლავ სიცილნარევად იგონებს, რომ ერთი შორეული სოფლის გლეხის ოჯახს მათ ოჯახთან ძველი ვალდებულება ჰქონდა: ყოველ შემოდგომას, ჩამოვიდოდნენ, ჩამოიტანდნენ ერთ მოხარშულ კვერცხს, გაფცქვნიდნენ როსტომის თვალწინ და ძაფით გაჭრიდნენ შუაზე: ნახევარს ბატონს მიუძღვნიდნენ, ნახევარს კი დაიტოვებდნენ. 

ეს მორჩილების სიმბოლო იყო, მეტი არაფერი.

ჰოდა, ამ გლეხს ეთხოვნა როსტომისთვის, ყოველწლიურად ამისთვის სხვიტორში ჩამოსვლა დროს მართმევს და ერთ კარგ ძროხას მოგიძღვნი და ნახევარი კვერცხის ვალდებულებისგან გამათავისუფლეო. ბატონი აღშფოთებულა, დადგენილ წესს როგორ გადავალო. 

ეს „ფეოდალური გულუბრყვილობა“ არსებობდა, მაგრამ საქმეც ისაა, რომ გლეხს რომ უმი კვერცხი მოეტანა მოხარშულის ნაცვლად, როსტომი თავზე დაახლიდა. ფეოდალიზმი გულუბრყვილო სულაც არ არის და თუმცა მის არსად ომი წარმოგვიდგება, საძირკველი უამრავი ადამიანის მუხლჩაუხრელი, უიაფესი შრომაა. 

ილია ამბობდა, ჩვენი ისტორია მეფეების ისტორიაა, ხალხი იქ არ ჩანსო.

ის ხალხი შრომობდა. ფეოდალიზმის დროს გლეხკაცის სიზარმაცე უფრო ოცნებაა, ვიდრე სინამდვილე. ნაცარქექიობა ზღაპარია. უბრალოდ, არავინ მოგცემს ამის საშუალებას, თუ არ გაიქეცი. 

და გარბოდნენ. ერთი სამეფოდან – მეორეში, იქიდან – მესამეში და ასე, რათა ისევ ეშრომათ, მაგრამ ოდნავ უკეთესად ეცხოვრათ. თუმცა, ეს ხალხი მაინც ახსენა ერთმა კაცმა და მთლად მეფემ, რაც ალბათ იმაზე მიგვანიშნებს, რომ ჭკვიან ხალხს ყოველთვის ესმოდა, მათი ხმალი ვის გუთანზე იდგა: „რა ამოწყდეს გლეხი კაცი, საქართველო დაძაბუნდეს“. 


5.

სანამ ბატონყმობა გაუქმდებოდა, არსებობდა სხვა სურათებიც. წერეთლების უკანა ეზოში ერთი ადგილი იყო, სადაც როსტომი „დამნაშავეს“ გააწკეპლინებდა ხოლმე.

თურმე ერთხელ მოხდა, რომ ერთ გლეხს ღვინო ევალებოდა და როსტომს მისთვის ტიკები გაეგზავნა. გლეხს ღვინო მოეზიდა, მაგრამ იქ შეემჩნიათ, რომ ტიკები ძველი იყო და ერთი კი მთლად უვარგისი. ჟონავდა, თუ გემოს მისცემდა, ახლა ვინ იტყვის. ეს ამბავი როსტომისთვისაც მოეხსენებინათ, მაგ ტიკის ღვინო ზარალიაო, უთუოდ შეამჩნია და მაინც ჩაასხაო. ვინღა იტყვის. ეგებ შეამჩნია და მაინც ჩაასხა. არა მაინცდამაინც იმის გამო, ჯინაზე, არამედ სხვა ტიკის არქონის გამო.

როსტომს ამ გლეხისთვის ახალი ტიკით ღვინის მოტანა ებრძანებინა, გლეხი კი გაჯიქებულიყო, ტიკები თქვენია, თუ გაფუჭებული იყო, მე ზედმეტი ღვინო რატომ მოგართვათ, რაც გერგებოდათ, მოვიტანეო. როსტომი გადარეულა და შეღავათი არ მიეცა. გამწარებული გლეხიც უკან არ იხევდა და როსტომს მისი ერთი კარგად გაწკეპლვა ებრძანებინა. 

ამ დროს სხვიტორში ყოფილიყო აკაკი და ჩხუბის გამგონე ჩამოვარდნილიყო ეზოში, სამზადიდან გამოეყვანა მზარეული და მამისთვის ეთქვა, აჰა, ბარემ ამას დააკვლევინე ეგ საწყალი კაცი, შეაწვევინე და შეჭამეო.

რა თქმა უნდა, სანამ ბატონყმობა იყო, ასეთი სურათები უამრავ სათავადო ეზოში თამაშდებოდა. ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ კი, როსტომმა თორმეტ წელიწადს იცოცხლა, მაგრამ აღარავინ გაუწკეპლინებიაო. კანონების კაცი იყო, მოკლედ. ჰქონდა უფლება, თავის სამკვიდროში მეფეც ყოფილიყო, მოსამართლეც და სარდალიც და იყენებდა. წაერთვა ეს უფლება და შეწყვიტა. როგორც ჩანს, მეურნეობის გადაწყობაც მოახერხა. ოჯახმა მიწები ჭკვიანურად გამოიყენა. როსტომი სადღა იყო და აკაკიც უკვე მოხუცი გახლდათ და გრიგოლ რობაქიძე იგონებდა, ერთხელ საჩხერეში ვიყავით და ვიღაცამ თქვა, აკაკი სხვიტორშია და მოვინახულოთო. მომერიდა, ამდენი დაუპატიჟებელი სტუმარი როგორ უნდა მიგვიღოსო. მაინც წავედით და გაგვიშალეს დიდებული სუფრაო. ბოლოს ვკითხე აკაკის, თქვენს ხელმოკლეობას ამბობენ და ასეთი მასპინძლობა კი იშვიათად მინახავს, საიდანო? ჩაიცინა თავისებურად და მითხრაო, წერეთელი ისე არ წაიქცევა, რომ თორმეტი ცხენოსანი ვერ მიიღოს უცაბედადო.

ეს ლაპარაკი მეოცე საუკუნის დასაწყისში მოხდა.

იმ ძველ სახლს აკაკის და და ძმა უძღვებოდნენ. პოეტი იქ მხოლოდ დამსვენებელი და თავის შემფარებელი უფრო იყო ხოლმე, ვიდრე მეურნეობის გამძღოლი.

თუმცა, როსტომს ბატონყმობის გაუქმების შემდეგაც გაეწკეპლინებინა ერთი ბიჭი.

აკაკი ამასაც იუმორით იგონებს. ყოფილ ბატონთან ერთი გლეხი მისულიყო და მიშველე, შვილი გადამიჯიშდა და ეგებ ჭკუაზე მოიყვანოო. ეს იმერელი გლეხების „ახალი შრომის“ დასაწყისია. ამ გლეხის ვაჟს თბილისში ქარვასლებში ემუშავა და კინტოურ იერზე მობრუნებულიყო სოფელში, კინტოურისავე ენით და ქცევით. ყოველგვარი პატრიარქალური მასში გამქრალიყო და როსტომსაც ოთხენოვანი ჟარგონით, თავხედურად პასუხობდა. ჰოდა, იმანაც, ბიჭებს დამიძახეთო.

ბატონყმობის შემდგომი ამბები კი სხვანაირია, მთელს საქართველოს მოდებული ყოფილი ყმა იმერლები მალე მთელს კავკასიას დააჩნდნენ უაღრესად ფერადოვან სოციალურ ჯგუფად. ისევ შრომა იყო, ოღონდ სხვანაირი. 

ვინც შინ დარჩა, ისევ მიწასთან დარჩა. მათ კი შეუერთდნენ აზნაურები, რომლებსაც ადრე ხუთიოდე ყმა გლეხის შრომის ხარჯზე გაჰქონდათ თავი, ახლა კი, გადაწყვიტეს და თავად შეუდგნენ მძიმე გლეხურ შრომას. ვინც იკადრა, რა თქმა უნდა. ვინც არ იკადრა, ისინი წიგნებსა და პიესებში დარჩნენ ტრაგიკომიკურ, საბრალო გმირებად. იმასობაში, წახდა თავადობაც. ცხოვრებამ მოითხოვა ყოველდღიური შრომა. გონებრივი თუ ფიზიკური, მაგრამ ყოველდღიური. როსტომ წერეთლის ძველი სახლი ნამდვილად არ გამოდგა ასეთი. ბოლომდე იდგა, არცთუ შეძლებული, მაგრამ არც წამხდარი. 

ის დროება, დიდი შრომის და წვალების დროება იყო და იმ შრომის წახნაგების დათვლა ახლა ძალიან ძნელია. ერთი კი ნამდვილად ის იყო, რასაც ჩვენ გლეხურ შრომას ვეძახით. მძიმე და მართალი, იმიტომ რომ მიწას ვერ მოატყუებ.