ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

გმირები და გმირობა პოსტჰეროიკულ სამყაროში | გიორგი მაისურაძე

ტერმინი „პოსტჰეროიკული“ – ანუ ჰეროიკულის შემდეგ – იმ ისტორიული ეპოქის დასასრულს აღნიშნავს, რომელშიც გმირობა ცხოვრების უმაღლეს იდეალს წარმოადგენდა. შესაბამისად, პოსტჰეროიკული ისეთი მდგომარეობაა, რომელშიც ჰეროიზმი აღარც იდეალია და აღარც გმირის შარავანდედით შემოსვა შეგვიძლია. ესაა დრო, როდესაც ძველ გმირებსაც სამუზეუმო ან რიტორიკული ფიგურების ფუნქცია შემორჩათ, ისიც იმ შემთხვევაში, თუ მათი სახელები პოპულისტურ პოლიტიკურ პროპაგანდაში ჩნდება. რამ გამოიწვია ამხელა ტრანსფორმაცია ჰეროიკულიდან პოსტჰეროიკულამდე? ამის გასაგებად თავად გმირობის, როგორც ცხოვრების იდეალის საფუძვლებსა და პირობებზე ვიფიქროთ.

გმირის დაბადება

გმირის ფიგურის დაბადება ხელოვნების, განსაკუთრებით, მხატვრული ლიტერატურის გაჩენას უკავშირდება. არ არსებობს გმირი პოეტის გარეშე, რომელიც მის საგმირო საქმეებს ლექსად უკვდავყოფს. ასეთებია ტროის ომის გმირები, რომელთა სახელებიც ჰომეროსმა უკვდავყო, ასეთია ჩვენამდე მოღწეული უძველესი ეპოსის გმირი – ურუქის მეფე გილგამეშიც, რომლის საქმენიც თორმეტ თიხის დაფაზე ლურსმული ნიშნებით მოთხრობილმა თხზულებამ შემოგვინახა.

შემთხვევითი არაა, რომ ეს პირველი გმირი ცხოვრების მიზნად უკვდავების პოვნას დაისახავს და ამ ძებნაში ქვესკნელამდე ჩავა. ამ სასოწარკვეთილ ხეტიალში ის თავად მზის ღმერთისგან გაიგებს ტრაგიკულ ჭეშმარიტებას, რომ მარადიული სიცოცხლე მხოლოდ ღმერთების ხვედრია, ადამიანისთვის  გარდაუვალი მხოლოდ სიკვდილია. უკვდავების ერთადერთი ფორმა, რომლის მიღწევაც ადამიანს შეუძლია, ხსოვნაა. ასე რომ, ადამიანისთვის მარადიული მხოლოდ ხსოვნაა. გილგამეშიც უკვდავებას მის სახელზე შექმნილი მსოფლიო ლიტერატურის უძველესი თხზულების, შუმერულ-აქადური „გილგამეშის ეპოსის“ მეშვეობით ჰპოვებს.

ძველ ბერძნებს ჰყავთ ადამიანები, რომლებმაც ყოველი სულდგმულისათვის გარდაუვალი ეს ბედისწერა გადალახეს და უკვდავება მოიპოვეს. მათ ჰეროსები ჰქვიათ. ჰეროსები საკუთარ არსებაში აერთიანებენ ადამიანურ და ღვთაებრივ საწყისებს – მათი ერთ-ერთი მშობელთაგანი ღვთაებაა, მეორე კი – ადამიანი. ღმერთებთან „გენეტიკური“ კავშირით მათზე ზეადამიანური ძალები გადადის, თუმცა უკვდავთა რანგში ამაღლებისათვის ესეც არ კმარა: ჰერაკლემაც კი, საქმით უნდა შეძლოს ღვთაებრივ რანგში ამაღლება, აქილევსიც ხანგრძლივი და მშვიდი სიცოცხლის ნაცვლად ტროაში წასვლას და გარდაუვალ სიკვდილს ირჩევს – ბრძოლის ველი მისი საგმირო საქმეების ასპარეზიცაა. უკვდავება გმირებმა უნდა დაიმსახურონ ისეთი საქმით, რომელიც ადამიანურ შესაძლებლობებს აღემატება. და გმირობაც ადამიანური შესაძლებლობების საზღვრების გადაბიჯებას ნიშნავს. ადამიანურობა, შესაბამისად, მკაცრად განსაზღვრულ სამოქმედო არეალს, საზღვრებსა და ჩარჩოებს მოიცავს. ამ საზღვრების დარღვევის უფლება არცერთ ვს არ აქვს, რადგანაც ამით ღვთაებრივ განზომილებაში იჭრება და, ამდენად, საკრალურ დანაშაულს სჩადის. ბერძნულმა ენამ ამ დანაშაულის სახელიც შექმნა – ჰუბრისი (hybris) – ესაა ერთი ძნელად სათარგმნი სიტყვა, რომელიც, პირობითად, „გადამეტებას“, „თავში ავარდნას“, ან, ყველაზე ზუსტად, „გაბუდაყებას“ ნიშნავს. ჰუბრისს, ერთი მხრივ, ყველაზე მძიმე აკრძალვა ადევს, თუმცა სწორედ მისი დარღვევა მოკვდავს ადამიანურ ბუნებაზე აამაღლებს და გმირად აქცევს.

საერთოდაც, უნდა ითქვას, რომ გმირის ცხოვრება სხვადასხვა სახის „არანორმალურობებისაგან“ შედგება, რაც არა მხოლოდ მის სასწაულებრივ ქმედებებზე, გმირობებზე ვრცელდება. ზოგჯერ „არანორმალურია“ თავად გმირის ბიოგრაფიული დეტალებიც, რაც ხშირად მისი მომავალი გმირობების წინაპირობაც ხდება: გმირის ჩასახვაში ან რომელიმე უხილავი ღვთაებრივი ძალა მონაწილეობს, ან ინცესტის შედეგად ჩაისახება. ზოგჯერ არნასურვები და გადაგდებული ბავშვიცაა და ასეთი გარემოებები მის მთელ შემდგომ ბედ-იღბალს განსაზღვრავს. უძველესი ლიტერატურული ტექსტები, რომლებიც ღმერთებთან ერთად, სწორედ ამ ზეკაცების საქმეთა განსადიდებლად შეიქმნა, უკვდავების პოვნის გზამკვლევებიცაა. ასეთ გზამკვლევად შეიძლება წავიკითხოთ ანტიკური სამყაროს უდიდესი ბიოგრაფის, პლუტარქეს „პარალელური ბიოგრაფიები“, რომელშიც ბერძენი და რომაელი მითიური გმირების საქმეები ისტორიულ და დიდ პიროვნებებთან ერთად განიხილება. ანტიკური სამყაროს ცნობილი კანონმდებლები, მხედართმთავრები თუ მმართველები ისეთივე ზეადამიანური უნარებითა და საქმეებით გამოირჩევიან, როგორც მითიური ჰეროსები. მიწიერი დიდებითა და სახელის უკვდავებითაც ისინი გმირებს უტოლდებიან. ბიოგრაფია კი, როგორც ლიტერატურული ჟანრი, ადამიანის მოკვდავზე აღმატებულად, ანუ გმირად კანონიზაციის ფორმად იბადება.

გმირი და ურჩხული

გმირობას, როგორც სოციალურ ინსტიტუციას, თავისი იდეოლოგიური ფუნქცია აქვს: იგი არა მხოლოდ ღმერთსა და ადამიანს შორის შუალედური არსებაა, არამედ ადამიანში ღვთაებრიობის ნიმუშიც, რომელსაც უნდა მიბაძონ ადამიანებმა. თავად გმირობის სიუჟეტიც უკვე მიბაძვაა სხვა, მასზე მაღლა მდგომის, რომლის ანალოგიითაც გმირის ფიგურა იქმნება. ესაა დემიურგი ღმერთის ფიგურა, რომელსაც გმირი „აადამიანურებს“, ანუ ადამიანურ სფეროში გადმოაქვს, თუმცა ეს სფერო სწორედ გმირის მეშვეობით მუდამ ზღვარზეა ღვთაებრივთან. ეს სიახლოვე თავად გმირობის სიუჟეტშია.

გმირობის ყველაზე გავრცელებული და უნივერსალური სიუჟეტი გმირის მიერ ურჩხულთან ბრძოლა და მისი განადგურებაა. ურჩხული ბოროტების სიმბოლოა, სამყაროს შესაქმის მითებში კი განასახიერებს ქაოსს. დემიურგი ღმერთი სწორედ ქაოსის დამარცხების შემდეგ ქმნის სამყაროს, რომლის აღმნიშვნელი ბერძნული სიტყვა „კოსმოსი“ წესრიგსაც ნიშნავს. ეს კი იმაზე მეტყველებს, რომ სამყარო ყოველთვის წესრიგთან იგივდება, რომელიც ქაოსითაა გარშემორტყმული. ქაოსია კოსმოსის, ანუ მოწესრიგებული სამყაროს სრული ანტიპოდი: უწესრიგობა, უფორმობა, არაცივილიზებულობა, რომელიც ადამიანთა პოლიტიკურ ცნობიერებაში უცხოსა და მტერთან იგივდება. მაგალითად, ძველი ბერძნებისათვის ამ მტრული, არაცივილიზებული სამყაროს მკვიდრებს ბარბაროსები ეწოდებოდათ, ანუ არსებები, რომლებიც ადამიანურ ენაზე, ე.ი. ბერძნულად, ვერ მეტყველებდნენ. ამ „ბარბაროსებს“ კი ბერძენი მითოლოგები და თვით ზოგიერთი ისტორიკოსიც კი ურჩხულებად გამოსახავდნენ.

მითოსური სამყაროს სურათში ყოველივე უკეთურება ამ გარე ძალისგან, უმართავი სტიქიისაგან მომდინარეობს, რომლის ურჩხულად წარმოდგენაც ყოველივე განსხვავებულის, შეუსაბამოს თუ გაუგებრის დემონიზაციის საფუძველიცაა. ის მუდამ სახის დაკარგვითა და გადაგვარებით ემუქრება ღმერთის შექმნილ სამყაროს და რწმენით გაერთიანებულ ადამიანებს, რაც ქაოსთან მუდმივ საბრძოლო მზადყოფნას საჭიროებს. ამ ბრძოლის მაგალითს კი სანიმუშო ზეადამიანები – გმირები იძლევიან, რომლებიც დემიურგი ღმერთის საქციელს იმეორებენ და ამით კოსმოგონიურ სიუჟეტს – ქაოსსა და ბოროტებასთან ბრძოლას – ადამიანებისათვის მისაბაძს ხდიან.

ეს საგმირო სიუჟეტი თითქმის უცვლელი სახით გადმოვიდა ქრისტიანობაში, რომლის ყველაზე პირდაპირი ილუსტრაციაა წმინდა გიორგის, როგორც ურჩხულის მკვლელის იკონოგრაფია. ამ ხატებზე წმინდანი მითოსურ დემიურგს და ანტიკურ გმირებს უფრო ჰგავს, ვიდრე – ქრისტიან წმინდანს.

წმინდანი – გარდასახული გმირი

ადრეული ქრისტიანობა მოწამეების ფიზიკურ სისუსტესა და გარეგნულ შეუხედაობას განადიდებს და ხორცის წარმავალობაში სულიერ სილამაზეს ხედავს. ამით ის ანტიკურ კულტს – ძალას უპირისპირდება. პირველქრისტიანთა წარმოდგენით, თავად ქრისტეც ცუდი გარეგნობისაა, მისი მიბაძვა კი ახალი იდეალი და სასუფევლის დამკვიდრების ერთადერთი გზა ხდება. ასეთია თავად წმინდა გიორგის პირვანდელი სახეც, სანამ ის გველეშაპის მკვლელად გარდაისახება.

თუმცა ქრისტიანი წმინდანები ანტიკური ხანის გმირებიდან ერთ უმნიშვნელოვანეს ელემენტს მაინც იღებენ: ესაა ადამიანურ შესაძლებლობებზე გადაბიჯების უნარი, რომელიც მათ ზებუნებრივი ძალებით მოსავს და ღვთაებრივ ბუნებასთან აახლოებს.

ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად ქცევასთან ერთად, წმინდანის ინსტიტუტი თანდათანობით მთლიანად პოლიტიკურ-იდეოლოგიურ შინაარსს იძენს და როგორც ეკლესიის, ასევე საერო ხელისუფლების მთავარ ინსტრუმენტად გადაიქცევა. შესაბამისად, იცვლება როგორც ჰაგიოგრაფიების შინაარსი, ასევე წმინდანთა იკონოგრაფიაც. წმინდა გიორგიც კიდევ ერთ ტრანსფორმაციას IX-X საუკუნეებში განიცდის და სრულიად არქაული საგმირო მითოსის პარადიგმულ სიუჟეტს – ურჩხულის მოკვლას უბრუნდება. შემთხვევითი არაა ის ფაქტი, რომ წმინდა გიორგის კულტის აღზევება ჯვაროსნულ ლაშქრობებს უკავშირდება, რომელთა იდეოლოგიური კონცეფციაც ღვთის სახელით ურჯულოთა განადგურება და მათგან ქრისტეს საფლავის გათავისუფლებაა. ყოველი ქრისტეს მეომარი კი,  მზად იქნება, იომოს და თავი გაწიროს ღვთის სახელით ბრძოლაში, სასუფევლით დაჯილდოვდება. ამით ქრისტიანობამ გმირის იდეალი თავგანწირვისა და მორჩილების სიმბოლოდ გარდასახა და მისი მეშვეობით გმირობის მასიურ რეპროდუქციას შეუდგა. უკვე X საუკუნეში ბიზანტიის იმპერატორი ნიკიფორე ფოკა მოითხოვდა პატრიარქისგან, რომ მას ბრძოლის ველზე დაცემული  ყველა ჯარისკაცი წმინდანის რანგში აღეზევებინა და სხვა ჯარისკაცებისთვისაც სანიმუშოდ ექცია.

XIX-XX საუკუნეებში ეს მოდელი ახალ ფორმატში გაცოცხლდა  დაღუპულ ჯარისკაცთა, ე.წ. ძმათა სასაფლაოების სახით, რომელიც, საბოლოოდ, I და II მსოფლიო ომების შედეგად ისეთ ინფლაციას აღწევს, რომ საკულტო ობიექტიდან გმირის სახელი მთლიანად ქრება და „უცნობი ჯარისკაცის“ სახით „სრულყოფილ“ საფლავად გადაიქცევა.

„უცნობი ჯარისკაცის საფლავი“ ჰეროიზმის კრისტალური ფორმაა და ამ იდეოლოგიის საბოლოო მიზანს ააშკარავებს: საკუთარი სიცოცხლის მსხვერპლად გაღების, ანუ სიკვდილის თაყვანისცემა, რომელშიც ადამიანის ყოველგვარი იდენტობა იკარგება და გარკვეული იდეოლოგიური ინფორმაციის მატარებელ მასრად – საომარ მანქანად ყალიბდება.

ზოგიერთი წმინდანის კულტმა უფრო მეტი პოლიტიკური მნიშვნელობაც შეიძინა, როცა ცალკეულმა ქრისტიანულმა სამეფოებმა გამოაცხადეს, რომ მათი მფარველობის ქვეშ იმყოფებიან. ასე, მაგალითად, როდესაც XIII საუკუნეში წმინდა გიორგი ინგლისის სამეფოს პატრონად გამოცხადდა, ეს ამ სახელმწიფოს პოლიტიკური განცხადება იყო: წმინდა გიორგის სიმბოლო ინგლისის სამხედრო-მესიანისტურ ორიენტაციას აღნიშნავდა. კოლექტიური ერთობის ამ სიმბოლოს გაჩენა კი ერი-სახელმწიფოს მიმართულებით გადადგმული ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯიც იყო.

უკვე გვიან შუა საუკუნეებშივე ჩნდებიან „ნაციონალური“ წმინდანები, რომლებიც სულ უფრო და უფრო მეტად იძენენ პოლიტიკურ შინაარსს და თანდათანობით ახალი კოლექტიური ერთობის – ერის საინტეგრაციო ფიგურებად გარდაიქმნებიან. სეკულარიზმის ხანამ პროფანული უკვდავების ახალი მძლავრი ფიგურები – ეროვნული (ერის სახელოვანი შვილები, მამულისთვის თავგანწირულები) და კულტურული გმირები (პოეტები, მეცნიერები, ხელოვანები) შვა. გმირების თაყვანისცემა, მათი უსასრულო რეპროდუქცია და გმირობის პროპაგანდა ახალი მიწიერი და აქამდე ყველაზე მეტად ჰეროიკული რელიგიის – პატრიოტიზმის კულტმსახურებად იქცა.

გმირი ჰეროიზმის იდეოლოგიური რეპროდუქციის ხანაში

XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე, შუა საუკუნეების „ძველი რეჟიმების“ მიწურულს, რევოლუციების, სამამულო და კოლონიური ომების ფონზე, ჯერ ევროპაში, შემდეგ კი ევროპიდან მართულ მთელ მსოფლიოში, გმირის ფიგურა დაბრუნდა. მართალია, მოხდა ისე, რომ ამ დაბრუნებულ გმირებს შორის ანტიკური ჰეროსიც მოგვევლინა ახალ ამპლუაში (მაგალითად, ასეთი იყო პრომეთე, როგორც რევოლუციისა და ჰუმანიზმის გმირული სიმბოლო), მაგრამ ახალი გმირები ანტიკურებისგან მაინც რადიკალურად განსხვავდებიან. მათ მეტი სიახლოვე ქრისტიან წმინდანებთან აქვთ, ვიდრე ბერძენ თუ რომაელ გმირებთან. როგორც გერმანელმა ფილოსოფოსმა ერნსტ კასირერმა უწოდა, ახალი ეპოქის გმირი „სეკულარიზებული წმინდანია“. ესაა, პირველ რიგში, მოღვაწე, მოაზროვნე, ხელოვანი, მეცნიერი, პოლიტიკოსი, მხედართმთავარი, სარწმუნოების შემქმნელი, რომლის სახელი მთელ ერზე მადლივით ნაწილდება. იგივე ფუნქცია აქვთ გამითოლოგიურებულ ისტორიულ „წინაპრებსაც“. ისინი, კვლავინდებურად, კოლექტიური ერთობის შექმნასა და განმტკიცებას ემსახურებიან.

XIX საუკუნესა და XX-ის პირველ ნახევარში ჰეროიზმი ამ ეპოქის ყველაზე მითოლოგიური სფეროა. ახლად გაჩენილი ერები ჯერაც დაკავებული არიან ეროვნული გმირების გამოგონებით, მათი ისტორიების შეკოწიწებითა და ქანდაკებებისა თუ მემორიალების აგებით. ამ პროცესში კი სრულიად განსხვავებული პოლიტიკური მრწამსისა თუ ორიენტაციის ადამიანები მონაწილეობენ, რაც გმირების ფუნქციურ მრავალფეროვნებასაც წარმოშობს: გმირები ხან ტირანიას ებრძვიან, ხან უცხო დამპყრობლებს, ხანაც სამშობლოს დიდებისათვის დამპყრობლები თავად ხდებიან. პოლიტიკური განწყობა აჩენს ამ განწყობის გამომხატველ გმირებს, რომლებსაც ხელოვანები აიდეალებენ და ხოტბას ასხამენ, ხოლო პოლიტიკოსები ხალხის მობილიზაციისათვის იყენებენ.

ამის მიზეზი კი თავად გმირის ინსტიტუტშია საძიებელი, ანუ სრულიად მეორეხარისხოვანია ის კონკრეტული შინაარსი, რომელიც ამა თუ იმ გმირის ხატებაში ჩაიდება. გადამწყვეტი, გმირობის იდეოლოგიური, მანიპულატორული ხასიათია. ესაა ჩარჩო, რომელშიც ნებისმიერ სურათს ჩავდებთ. ზემოქმედების ინსტრუმენტიც სწორედ ეს ჩარჩოა და არა ადამიანი, რომლის პორტრეტიც მასში აღმოჩნდება. ყველაზე ამაღლებული და პათეტიკური შინაარსის გმირთა ხატების უკანაც კი იდეოლოგიური მექანიზმი იმალება. და ის, საბოლოო ჯამში, ყოველთვის მასების ინდოქტრინაციას ხმარდება.

გმირები სიმბოლური გამტარები არიან, მათი მეშვეობით ძალაუფლების სტრუქტურები ადამიანებს უკავშირდებიან, ცნობიერებაში გარკვეულ იდეოლოგიას უმონტაჟებენ და მოცემული ნიმუშის შესაბამის ქმედებასა და აზროვნებას აიძულებენ.

ზემოქმედების ეს ფორმა თავად ჰეროიზმის საფუძველშია და ის ადამიანური შესაძლებლობების საზღვრების გადაბიჯებას გულისხმობს, რაც მისი მიბაძვის სურვილს აღძრავს. ასეთია, მაგალითად, 1930-იანი წლების საბჭოთა გმირი მუშის ხატი ალექსეი სტახანოვი, მაღაროელი მუშა, რომელმაც ერთ ცვლაში ნორმაზე 14,5-ჯერ მეტი ქვანახშირის მოპოვება შეძლო. ესაა იდეოლოგიური მითი, რომელიც მაშინ იწყებს ზემოქმედებას, როდესაც გარემო, რომელშიც ეს მითი იქმნება, საკმარისად მითოგენურია, ანუ საზოგადოებაში არსებობს მითის დაჯერების პოლიტიკური, კულტურული თუ ფსიქოლოგიური ნიადაგი. ამგვარ ნიადაგს საყოველთაო ერთსულოვნებისა და ერთადერთ სწორ აზრზე ყოფნის იდეოკრატიული სისტემები ქმნის, შესაბამისი პოლიციური მმართველობის ფორმებითა და ტერორით. ტოტალიტარიზმი თუ ავტორიტარული რეჟიმები – პიროვნების კულტით, პოლიტიკური სფეროს ჭარბი რიტუალიზაციით, იდეის აბსოლუტიზაციითა და მასზე სრული მონოპოლიით – ქმნიან იმგვარ მენტალურ გარემოს, რომელშიც მითი ცოცხალ პრაქტიკად გადაიქცევა, რომელსაც ადამიანები ყოველდღიურად ახორციელებენ. ნაცისტური თუ საბჭოთა აღლუმები, ბელადების „კულტმსახურება“ ამ მენტალური გარემოს შექმნის მექანიზმებია. თუმცა არათავისუფალი, უსამართლო თუ მჩაგვრელი სისტემა, პოლიტიკური დევნითა და ცენზურით, ალტერნატიულ, ანუ ოფიციალური საგმირო მითოსის საპირისპირო, მითებსა და შესაბამის გმირთა ხატებსაც ბადებს: იატაკქვეშა მოღვაწე, მეამბოხე, თავისუფლებისთვის მებრძოლი თუ დისიდენტი – ეს ყველა ტოტალიტარული მითოლოგიის „არალეგალური“ პროდუქციაა. ამ ალტერნატიულ, დისიდენტურ მითოლოგიაში, ერთი მხრივ, „აკრძალული“ საგმირო ფიგურები ჩნდებიან, მეორე მხრივ, ოფიციალური გმირებიც სხვა ვერსიით წარმოჩინდებიან, რომელსაც ოფიციალური იდეოლოგია ჩქმალავს ან აყალბებს.

ალტერნატიული ვერსიიდან იბადება ანტიგმირების სახეები, რომლებიც ოფიციალურ იდეოლოგიებში გმირებად არიან კანონიზებული. გმირებისა და ანტიგმირების ამგვარი ორმაგი ვერსიების დიალექტიკა კი, საბოლოო ჯამში, აკონსერვებს და სიცოცხლეს უხანგრძლივებს საზოგადოების ზოგად მითოგენურ მენტალურ წყობას.

ეს დიალექტიკა მთელი სიცხადით საბჭოთა ეპოქის დასასრულს გააქტიურებულ ნაციონალიზმებში გამოჩნდა: საბჭოთა გმირები ანტიგმირებად შეირაცხნენ, ხოლო საბჭოთა დროს კანონიზებული, თუმცა იდეოლოგიურად ადაპტირებული კულტურული გმირები, ახალი ეროვნული გმირის, ან ეროვნული წმინდანის შარავანდედით შეიმოსნენ (ილია ჭავჭავაძე, ექვთიმე თაყაიშვილი).

საბჭოთა იმპერიის ნგრევამ და საბჭოთა ქვეყნებში ნაციონალიზმის აფეთქებამ, რომელსაც მალე ეთნიკური კონფლიქტების და ომების ტალღა მოჰყვა, გვიანსაბჭოთა ხანაში კვდომად მითოგენურ მენტალიტეტს ახალი სული შთაბერა. ყველაზე მეტად კონფლიქტურ ზონებში – კავკასიასა თუ ბალკანეთზე – ქარიზმატული პოლიტიკური ლიდერების პარალელურად, ეროვნული გმირებისა და დიდი წინაპრების ახალი საკულტო ფიგურები გაჩნდნენ. თუმცა ახალი ძეგლების დადგმის, ახალი გმირების გადმოსვენებისა და პანთეონებში დაკრძალვის, ასევე ქუჩებისთვის მათი სახელების მინიჭების ენთუზიაზმი დიდხანს არ გაგრძელებულა. საგმირო ეიფორიამ სრული ინფლაცია განიცადა და გმირთა ხატები გაუფასურებულ ფულის კუპიურებს დაემსგავსა, ზემოქმედების ნული უნარით. დაიწყო პოსტჰეროიკული ხანა.

გმირობის ინფლაცია და პოსტჰეროიზმი

პოსტჰეროიზმი ტერმინთა ისეთივე კატეგორიას მიეკუთვნება, როგორსაც პოსტმოდერნიზმი, პოსტტოტალიტარიზმი, პოსტკომუნიზმი, პოსტიმპერიალიზმი თუ პოსტკაპიტალიზმი. მათი მსგავსება და სიახლოვე არა მხოლოდ თავსართ პოსტ-ითაა განპირობებული: ყველა ეს ტერმინი დიდი ისტორიული პარადიგმის მოშლასა და მის გაქრობაზე მიუთითებს.

XX საუკუნე, განსაკუთრებით მისი პირველი ნახევარი, „დიდი ნარატივების“, დიდი პროექტების, სამყაროს გარდაქმნების, ახალი ადამიანის გამოყვანის ექსპერიმენტებისა და „ექსტრემალურობების“ საუკუნე იყო, როგორც მას ისტორიკოსმა ერიკ ჰობსბაუმმა უწოდა. ყველა ეს დიდი პროექტი ადამიანის, როგორც სახეობის, მისი ფიზიკური თუ გონებრივი შესაძლებლობების გაუმჯობესებისკენ მიემართებოდა. ასეთი ახალი ზეკაცის იდეალი ლოგიკურად წარმოშობდა ჰეროიკულ პათოსს, რომელსაც არა დეკორაციული, არამედ არსობრივი დანიშნულება ჰქონდა. სადაც არსებობს დიდი პროექტი, იდეალური საზოგადოებების შექმნისა თუ სამყაროს რადიკალური გარდაქმნის, ან თუნდაც კაპიტალის ყოვლისშემძლეობის რწმენა, იქ აუცილებლად იბადებიან გმირებიც და მათი მეხოტბე-თაყვანისმცემლებიც.

მაგრამ მერე, მეორე მსოფლიო ომთან ერთად, სამყაროს ერთ ნაწილში ამგვარი რწმენა-წარმოდგენები გაცამტვერდა. დიდმა ნარატივებმა არსებობა შეწყვიტა. დიდ ადამიანებზე წარმოდგენები მხოლოდ ფუნქციადაკარგული, გროტესკული ფიგურების სახით წარსულის გადმონაშთებად შემორჩა. ისინი დღეს ან სრულ გულგრილობას იწვევს საზოგადოებაში, ან მსოფლიო ომებისა და დიქტატურული რეჟიმების უსიამო მოგონებებს აღძრავს. საბჭოთა სისტემის გვიანდელ ხანაში ეს საბჭოური ყაიდის სოციალისტური საზოგადოებები უკვე სხვა ფასეულობებზე გადაეწყო – გვიანი საბჭოთა პერიოდისათვის დამახასიათებელი ტოტალური კორუფციის გამო, სამყაროს გარდაქმნის რევოლუციური იდეალები სამომხმარებლო და ყოფითი კეთილდღეობით ჩანაცვლდა. შესაბამისად, მიზანდაკარგულ საზოგადოებაში, გმირობის ყოველგვარი საჭიროება და თავად ჰეროიკული პათოსის წარმომქმნელი განწყობაც გაიფანტა. ნაციონალიზმის აფეთქებამ კი არ დააცალა და პოსტსაბჭოთა სივრცეში სწორედ ეს კვდომადი საბჭოთა ჰეროიზმი ხელახლა, თან ახალი ენერგიით გამოაცოცხლა. თვით საგმირო რიტუალებიც – გმირების ტრიუმფალური დაკრძალვა-გადმოსვენება, თეატრალური ინსცენირებები და მთელი ეს ნაციონალისტური კიჩი – საბჭოთა ჰეროიზმის ისტერიულ გამოვლინებას უფრო ჰგავდა. და ამ ახალ, ზეპათეტიკურ ჰეროიზმს თავისი ძლიერი ნიადაგიც აღმოაჩნდა: ეს იყო თავად ნაციონალიზმის მითოგენურობა.

1980-90-იანი წლების მიჯნის საქართველოც ერთ დიდ მითოგენურ ველად, მითოლოგიური ძალების ჭიდილის ასპარეზად გადაიქცა. ყოველ პოლიტიკურ მოვლენას თავისი შესატყვისი ჰყავდა ზეცაშიც და ქვესკნელშიც. ამგვარ სიმძაფრეს თავისი წანამძღვრები ჰქონდა. შეიძლება ითქვას, რომ მთელი ქართული სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის იდეა ლიტერატურულ და ისტორიულ-ფილოლოგიურ ნარატივებს დაეფუძნა, რამაც ნოყიერი ნიადაგი შეუმზადა მითოგენურ ცნობიერებას. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი თავად ამ ნაციონალიზმის ეთნოცენტრისტული ფორმაა, რომელიც მთლიანად „სისხლის და მიწის“ მითოლოგიურ პარადიგმაზე დგას: „გენეტიკურად ქართველი“ ან „გენეტიკურად მართლმადიდებელი“ ამ პარადიგმის ქართული პროდუქტებია. მითოგენური სიტუაცია თავადვე ბადებს ქარიზმატულ ლიდერებს, გმირებს და ანტიგმირებს და მათი თაყვანისცემისა თუ გმობის რიტუალურ ფორმებს, რომლებიც რომელიღაც მითოლოგიური თუ ლიტერატურული სიუჟეტის ლოგიკით მოქმედებენ. ამ სიუჟეტის ცენტრში გმირისა და ურჩხულის ჭიდილი უცვლელად დგას. ურჩხული თანაბრადაა კრემლიც, იმპერიაც, ეთნიკური უმცირესობებიც, დაუმორჩილებელი რეგიონებიც და პოლიტიკური ოპონენტებიც. ეთნიკური კონფლიქტები, შეიარაღებული გადატრიალება თუ სამოქალაქო ომები ამ ჰეროიკული ლოგიკით განვითარდა და ახლაც, ისტორიული გადასახედიდანაც, ეპიკურ ფორმებში წარმოგვიდგება.

ეროვნული მოძრაობის პათოსის აღორძინება სცადა მიხეილ სააკაშვილმა. მიუხედავად მთელი ახალი ტექნოლოგიური შესაძლებლობებისა თუ სხვა მატერიალური რესურსებისა, ვერც მედეას, პრომეთეს თუ წმინდა გიორგის ძეგლებმა, ვერც „დიდების მონუმენტმა“, ვერც პატრიოტთა ბანაკებმა და ინდოქტრინაციამ, ვერც 2004 წელს ოფიციალურად დაწესებულმა ეროვნული გმირის ინსტიტუტმა ვერ შეძლო ორი ათწლეულის წინანდელი ჰეროიკული ატმოსფეროს შექმნა.

ეროვნული გმირის წოდება კი ნომენკლატურულ სახელმწიფო ჯილდოდ იქცა და სრული დევალვაცია განიცადა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც მათ შორის პოლონეთის ყოფილი პრეზიდენტი ლეხ კაჩინსკი და ამერიკელი სენატორი ჯონ მაკკეინი მოხვდნენ. ტექნიკურად რეპროდუცირებული ჰეროიზმი ყალბ პათეტიკად და ფარსად დარჩა.

თუმცა თავად ეს პოლიტიკური მკვდრადშობილობა სხვა, უფრო ღრმა მიზეზით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული. პირველ რიგში, ესაა ეკონომიკური და ღირებულებითი ტრანსფორმაციები, რაც სააკაშვილამდე უკვე დაწყებული იყო და მისი მმართველობის ხანაში ერთგვარ ფორმაციად ჩამოყალიბდა, თავისი ახალი ფასეულობებითა და მენტალური წყობით, თავისი ახალი ელიტებითა და მათი ინტელექტუალური ჰორიზონტით: ესაა ბაზარი – თავისუფლების ერთადერთი ასპარეზიცა და ფორმაც – თავისი „ყოვლისმარეგულირებელი, უხილავი ხელის“ რელიგიით, რომელსაც ნეოლიბერალიზმი დაერქვა.

როდესაც 1922 წელს გერმანელმა თეორეტიკოსმა ვალტერ ბენიამინმა კაპიტალიზმს რელიგია უწოდა და ის უთეოლოგიო და უდოგმატიკო რელიგიად დაახასიათა, რომელიც მხოლოდ კულტისგან შედგება, მაშინ იმის წარმოდგენაც კი ძნელი იქნებოდა, რომ ნახევარ საუკუნეში ეს რელიგია თავისი თეოლოგიითა და მისტიკით მოევლინებოდა სამყაროს. ამ რელიგიას ჰყავს თავისი წინასწარმეტყველები (ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი, მილტონ ფრიდმანი), ჰყავს თავისი მოციქულები (რუსეთში – ანატოლი ჩუბაისი, საქართველოში – კახა ბენდუქიძე), და, აგრეთვე, ჰყავს თავისი „მესიის მახვილები“ (რონალდ რეიგანისა და მარგარეტ თეტჩერის სახით). სამაგიეროდ, მას არ აღმოაჩნდა მიზანი, რომლისთვისაც გამოიგონებდნენ გმირებს.

„ინდივიდუალიზმის“ მქადაგებელმა გვიანკაპიტალისტურმა სისტემამ გლობალურ ბაზარზე მიბმული საზოგადოებების ისეთი უნიფიკაცია, ისეთი გაერთფეროვნება შეძლო, რომ ინდივიდუალიზმს საარსებო ნიადაგი გამოაცალა. თანამედროვე ინდივიდი საზოგადოებასთან კონფრონტაციაში კი არ იბადება, არამედ საზოგადოებასთან საშუალო არითმეტიკული მსგავსებიდან წარმოიშვება – სიტუაციაში, სადაც ყოველგვარი განმასხვავებელი ნიშნები გამქრალია.

სამომხმარებლო საზოგადოება, როგორც კაპიტალიზმის თვითგამოხატულების ფორმა, არ საჭიროებს გმირებს, არც თავგანწირვის ისტორიებს, არც უკვდავებას, რადგან მისი მიზანი მომხმარებლობაა, შეძენა-გაყიდვა, კაპიტალის, ფლობის უსასრულობამდე გაზრდა. თავისუფალი ბაზრის მთავარი აღთქმა – წარმატებულობა – იმდენად არამდგრადია, რომ ის როგორმე უნდა კონვერტირდეს სამომხმარებლო-მატერიალურ სფეროში: დაიდოს დახლზე, იქცეს ქონებად.

სამომხმარებლო საზოგადოება გმირების ნაცვლად უსასრულო ტირაჟებით აწარმოებს „ფეისებს“ – ცნობად სახეებს, რომელთა ცნობადობაც სარეკლამო ბანერებივით იცვლება. ესენი არიან ლიდერები, რომელთა რაოდენობაც საწყისშივე იმგვარ ინფლაციას განიცდის, რომ წინამძღოლები გასაძღოლებს რიცხობრივად აღემატებიან. რაოდენობრივი ზრდა ხარისხის გასაშუალოებასაც იწვევს. ბაზარი არა მხოლოდ სიყვარულს, სექსს, მეგობრობას თუ კარგ ხასიათს გარდაქმნის სასაქონლო-გაცვლით პროდუქტად, არამედ – ომსაც, სტიქიასაც, პანდემიასაც და სხვა კატასტროფებსაც აქცევს ყველასათვის ხელმისაწვდომ სამომხმარებლო საგნად, ამიტომ ძლიერი გრძნობების ადგილი აღარ რჩება. აუსრულებელი სურვილები თუ მიუღწეველი მიზნები აღარ არსებობს, რადგან ბაზარი ყველაფრის შოვნას და შეძენას გვპირდება. შეუძლებელი ხდება შესაძლებლობის ფარგლების გადაბიჯება, რაც გმირობის ყველა არსებული ფორმის მთავარი ნიშანია. ამიტომაც გმირმა ისტორიის მუზეუმებში, კომიქსებსა და საშუალოსტატისტიკური მომხმარებლის სხვა გასართობ სფეროებში გადაინაცვლა.

ერთადერთი ანტიკური გმირი, რომლის ხატებაც თავისუფალი ბაზრის მენტალურ გარემოში ორგანულად ცოცხლდება, მეფე მიდასი შეიძლება იყოს. მიდასი ღმერთ დიონისეს სთხოვს, ყველაფერი, რასაც მეფე ხელით შეეხება, ოქროდ იქცეს. დიონისეც უსრულებს ამ თხოვნას და მიდასს საჭმელ-სასმელით ტკბობა აღარ შეუძლია. ეს ყველაზე მდიდარი კაცი შიმშილ-წყურვილით იტანჯება და ვერც ოქროს ციებ-ცხელებისგან თავისუფლდება. დაუოკებელი სწრაფვა სიმდიდრის დაგროვებისა და ფლობისაკენ, ადამიანს ადამიანური ბუნებისგან აუცხოებს და არქაულ გმირს ამსგავსებს, რომელმაც თავისი არაბუნებრივი საქციელით ადამიანურ ბუნებას გადააბიჯა.


ტექსტი: გიორგი მაისურაძე
ფოტო: მანო სვანიძე