ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

„მთელი ქალაქის მუშა და ხელოსანი ხალხი ფეხზედ სდგას"

მუშათა მოძრაობა მეცხრამეტე საუკუნეში

საქართველოში მუშათა მოძრაობა 1860-იანი წლებიდან იწყება და პიკს 1905 და 1917 წლებში აღწევს. ქართველი ბოლშევიკი და რევოლუციონერი ფილიპე მახარაძე ამ პროცესს ოთხ ნაწილად ყოფს: პირველი ეტაპზე პროტესტს მეფის მთავრობის გადაცდომები იწვევს. მეორე ეტაპზე მუშები იმპულსურად და წერტილოვნად იფიცებიან დამქირავებლების წინააღმდეგ. შემდეგში პროტესტი უფრო მასშტაბური ხდება და სტიქიურ ხასიათს იღებს. მეოთხე ეტაპზე კი მათ სოციალ-დემოკრატები უკავშირდებიან და გაფიცვები ორგანიზებული ნარატივის ფორმაში ჯდება. 

საორიენტაციოდ ეს დაყოფა გამოგვადგება. 

თბილისის ისტორიაში ერთ-ერთი პირველი ყველაზე მასშტაბური საპროტესტო გამოსვლა 1865 წლის ივნისში იყო. ამ დღის შესახებ ვრცელი ტექსტით გვიყვება ზაქარია ჭიჭინაძე, გამომცემელი და ლიტერატურისა და ისტორიის მკვლევარი, თბილისის ერთ-ერთი მთავარი ბუკინისტი. 1855 წელს რუსეთის იმპერიის ყირიმის ომში დამარცხების შემდეგ დიდი გაჭირვების პერიოდი დადგა. გაიზარდა გადასახადები. ამას ემატებოდა ცუდი მოსავალი 1855-56 წლებში. უარესი მომავლის მოლოდინს ახალ-ახალი ჭორები მოჰყვა. ხალხი ამბობდა, ქალაქის ხიდებზე გადასვლის გადასახადსაც შემოიტანენ და მტკვარსაც ფასს დაადებენ, უფასოდ მდინარეშიც ვერ დავიჭერთ თევზსო. თუმცა „ხელმწიფე და ‘ველიკი კნიაზი’ ამაში არ ურევიან, იმათ ხალხის მხარე უჭირავსთ. (...) ყველა ამის ბრალს სდებდნენ იმ დროის ქალაქის ახალს გამგეობას და ნამდვილ და პირდაპირ მათს უსამართლო მოქრთამე მოხელეებს“.

ქალაქში უკმაყოფილებამ იმატა. ხალხში ნელ-ნელა გაედინებოდა ჭორები. ჯერ ნაცნობებმა შესჩივლეს ერთმანეთს, შემდეგ დუქნებში დაიწყეს სიტყვების გაცვლა. უკმაყოფილება ქალაქის ქუჩებში გასაყიდად ჩამოტარებულ საქონელსაც გამოჰყვა. მერე ტონსაც აუწიეს. „მალე ამავე ლაპარაკმა აიყოლია თვით ამქრის უსტაბაშები და მათი ხელქვეითები საამქრო გამგენი, როცა ესენიც შეუერთდნენ ღარიბ-ღატაკ დღიურ ხელოსანთ და ამქრის თავ-კაცების ბჭობას, მაშინ – კი საქმემ სხვადასხვანაირი შედეგი მიიღო“. ზაქარია ჭიჭინაძე ხაზს უსვამს, რომ თუკი ამ ამბის აღწერისას, ამბოხებულებს ხალხს ვუწოდებთ, იცოდეთ, რომ ხალხში, დიდწილად მუშები, ხელოსნები და წვრილვაჭრები იგულისხმებიან. თავდაპირველად, ჩამოყალიბდა პატარ-პატარა ჯგუფები ქალაქის სამ კუთხეში: ავლაბარში, ვანქის სასაფლაოზე და ორთაჭალისა და მის ირგვლივ სხვა ბაღებში. ზაქარიას აღწერილობის მიხედვით, ამბოხი დიდხანს მზადდებოდა. ეწყობოდა შეფარული შეკრებები. კვირა დღეს წირვის შემდეგ, ან სხვა დღესასწაულებზე შეკრებილნი პოლიციის ყურადღების მოდუნებით სარგებლობდნენ;

ან თუკი რომელიმე ამქრის წევრის დასაფლავება იქნებოდა, პროცესიას ამოუდგებოდნენ გვერდში „და იწყებდნენ ლაპარაკს თავიანთ ცხოვრების მომავლის შესახებ და მასთან იმასაც, თუ ამას რა უნდა ვუშველოთ და რა წამალი დავადვათო“.

ბოლო შეკრებაზე გადაწყდა „რომ უსათუოდ აიკლონ იმ დროის თფილისის სამოქალაქო გამგეს სახლ-კარი, ქონება და მასაც სიცოცხლე მოუღონ, მოკლან უსათუოდ“. ასევე გადაწყვიტეს, მოეკლათ ქალაქის ნაცვალიც. 1865 წლის 27 ივნისს გადაკეტეს თბილისში შემოსასვლელი გზები. დაიკეტა ყველა დუქანი და თონე. მეთულუხჩეებსაც აუკრძალეს წყლის ჩამოტარება. პირობის დამრღვევს „ამხანაგთა ღალატისთვინ, დავარბევთ, მოვსპობთ ყოველივე სავაჭრო საქონლით და იქნება სიცოცხლეთაც მოისპოს გაბრაზებულის ხალხისგანაო“. ამ დღეს რამდენიმე უსტაბაში, ანუ ამქრების მთავარი ოსტატები, დააკავეს. 28 ივნისს ხალხი გამგეობის წინ მათი გათავისუფლების მოთხოვნით შეიკრიბა.

„მთელი ქალაქის დუქნები დაკეტილია, არსად წყალი, არსად პური, არაფერი მოიპოვება, ყოველივე მოსპობილია, თვით ფაიტონებიც აღარ დადის, მთელი ქალაქის მუშა და ხელოსანი ხალხი ფეხზედ სდგას“.

უსტაბაშები არ გამოუშვეს. გაბრაზებული ხალხი გადასახადების ამკრეფის სახლისკენ დაიძრა. ორივე სართულის დათვალიერების შემდეგ ბანზე აცვივდნენ. სახლის პატრონმა პირველივე შემხვედრი ხანჯლით მოკლა. ხანჯალი წაართვეს, სცემეს და ბანიდან გადმოაგდეს. 

ახლა ქალაქის თავის ჯერი დადგა, რომელიც გადასახადების ამკრეფის სიკვდილის შემდეგ გაუფრთხილებიათ და ამბოხებულებს შინ არ დახვდათ. სახლი გაძარცვეს და ნახევრად დაანგრიეს.

ქალაქის თავის ცოლის საცვლები ფიცარს შემოაკრეს და ქუჩაში მსვლელობა მოაწყვეს:

„ვინც ჩვენი მტერია, მდიდრებო, გაიგონეთ, ჩვენს იმას აი, ასე დავარბევთ, ასე ავიკლებთ, ამას არ ვაკმარებთ და მოვკლავთ კიდევაც, გესმოდეთ, გაიგონეთ!!.“ – ყვიროდნენ გზაში.

საღამო ხანს, როცა ხალხი უკვე დაწყნარდა, მათთან მთავარმართებლის თანაშემწე გრიგოლ ორბელიანი და იმ დროს ქალაქში მყოფი, დაღესტნის სამხედრო გუბერნატორი ნიკო ჭავჭავაძე მივიდნენ. ხალხს მოუსმინეს. მოიტანეს ჯვარი და სახარება და დაიფიცეს, რომ გადასახადები დაიწევს და წესრიგი აღდგება.

ზაქარია ჭიჭინაძე აღნიშნავს, რომ თბილისი დიდ მსხვერპლს გადაურჩა, რადგან ამბოხის ჩახშობას რუსის ჯარი აპირებდა. ეს კიდევ ერთხელ მიუთითებს თბილისის ამბოხის, ზაქარიას სახელწოდებით, დიდი ბუნტის მასშტაბურობაზე. პროტესტს საჯარო მოხელის სიკვდილიც მოჰყვა. მიუხედავად ამისა, ხალხის მოთხოვნები პოლიტიკური ხასიათის მაინც არ ყოფილა. მათთვის რუსეთის ხელმწიფეს მმართველობის სრული ლეგიტიმაცია აქვს. მეტიც, წინა წინადადებაში სიტყვა „რუსეთი“-ც შეგვიძლია ამოვაგდოთ და უბრალოდ ხელმწიფეზე ვისაუბროთ, რადგან ამ დროს კავკასიაში ჯერ ნაციონალიზმი არ არსებობს. საქმე გაცილებით მარტივად არის. პროტესტის ასეთი მძაფრი მუხტი ეკონომიკურმა და სოციალურმა პრობლემებმა გამოიწვია. ხალხმა კი ამ უსამართლობის წყაროდ გადასახადების ამკრეფი მიიჩნია. ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს ამბოხი ქალაქის დიდი ნაწილის საერთო მიზნისთვის გაერთიანების მნიშვნელოვანი პრეცედენტია. 

შემდეგი საპროტესტო ტალღები და გაფიცვები ასევე წმინდად ეკონომიკური ხასიათისაა. 1869 წელს გაიფიცნენ თბილისის სამხედრო არსენალში. მთავრობამ საპასუხოდ საწარმოდან მუშები გაუშვა. ორი წლის შემდეგ გაიფიცნენ მირზოევის ფაბრიკაში. პროტესტი ხელფასის დაკლებამ გამოიწვია. ეს ერთ-ერთი პირველი მასშტაბური გაფიცვა იყო, მასში 500 მუშა მონაწილეობდა. ხელმძღვანელები მთავარ იარაღად ისევ გაჭირვებას იყენებდნენ. იცოდნენ, რომ მუშების უმეტესობას ეს სამსახური პურის ფულის საშოვნელად სჭირდებოდა, ამიტომ მოთხოვნების დაკმაყოფილებაზე უარს ეუბნებოდნენ და ელოდნენ, როდის გამოცხადდებოდა სამსახურში მუშათა ნაწილი. ასეთ მუშებს „შტრეიკბრეხერებს“ ეძახდნენ. ამგვარად, ფაბრიკა მაინც აგრძელებდა მუშაობას, ხოლო პროტესტი სიმწვავეს კარგავდა და ბოლოს ქრებოდა. ასე მოიქცა მირზოევიც. მუშები დამარცხდნენ. თუმცა, არსებობდა მეორე ხერხიც. მეპატრონე მაშინვე თანხმდებოდა მუშების მოთხოვნებს, გარკვეული დროის შემდეგ კი გაფიცვის მოთავეებს სამსახურიდან უშვებდა და ნელ-ნელა ისევ აუარესებდა პირობებს.

მუშათა სტიქიური გაფიცვების ამ ეტაპზე მთავარი პრობლემა ორგანიზებულობის ნაკლებობა იყო. თვითორგანიზების უნარი მათ ნამდვილად გამოავლინეს, მაგრამ უფრო მყარი და შეუვალი ერთობა სჭირდებოდათ. დასაწყისში ადვილად ჭრიდა მეპატრონის დაყვავება, თბილი სიტყვა და დაპირებები. „უფ. მირზოევი, – წერდა „დროება“ 1872 წლის მე-15 ნომერში, – ხშირად თურმე არიგებს მუშებს და ეუბნება, რომ ეს ფაბრიკა საწყალი ხალხისათვის გავმართეო, რომ ლუკმა პური მოიპოვოთო... ნოქრებიც სულ იმას ჩასჩიჩინებდნენ მუშებს, რომ ლუკმა პურს ეს ფაბრიკა გაჭმევთო“. 

1860-70-იანი წლები საქართველოში ინდუსტრიული განვითარების დასაწყისია. 1864 წელს, ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ, მუშების რაოდენობა იზრდება, თუმცა ქვეყანაში თითქმის არ არსებობს პროლეტართა კლასი. კარგად არც იყო გამიჯნული, ვინ იყო მუშა და ვინ გლეხი, რადგან უმუშევრად დარჩენის შემდეგ, ან სეზონურად, მუშები სოფლებში ბრუნდებოდნენ და მიწას ამუშავებდნენ. მათ მაინც ჰქონდათ რაღაც საკუთრება – მემკვიდრეობა წინა ცხოვრებიდან. ნოე ჟორდანია თავის მოგონებებში აღნიშნავს, რომ პოლონეთში ყოფნისას, სადაც ის მარქსისტულ იდეოლოგიას გაეცნო, იმაზე ფიქრობდა, როგორ შეიძლებოდა უპროლეტარო ქვეყანაში სოციალისტური რევოლუცია მომხდარიყო. ერთადერთი გამოსავალი გლეხების აყოლიება იყო. თბილისში ჯერ მუშები უნდა გათვითცნობიერებულიყვნენ, ხოლო შემდეგ, მათ მედიუმის როლი უნდა მოერგოთ და იდეები გლეხებამდე მიეტანათ. ამგვარად, გარკვეული ქსელი იქმნებოდა – პროპაგანდის დიფუზია. მართლაც, სოფლებში დაბრუნებული მუშები არ წყვეტდნენ აგიტაციას. 

ამასობაში თბილისი ფართოვდებოდა და უფრო მეტად ხდებოდა ინდუსტრიული ქალაქი. 1886-1914 წლებში თბილისის მოსახლეობა 2,5-ჯერ გაიზარდა. 1870-იანი წლებიდან ბანკებმა უფრო მსხვილი სესხების გაცემა დაიწყეს, რამაც ფაბრიკებისა და ქარხნების მომრავლებას შეუწყო ხელი. თბილისსა და ამიერკავკასიაში ყველაზე მსხვილი დამქირავებლები იყვნენ ამიერკავკასიის რკინიგზის მთავარი დეპო და თბილისისა და ხაშურის სახელოსნოები. 1890-იანი წლების შუახანებში თბილისის სახელოსნოებში 2700 ხელოსანი მუშაობდა. სწორედ ამ სახელოსნოებში ჩნდება მუშათა კლასის ჩანასახი.

1886-1887 წლებში რკინიგზის მუშები გაიფიცნენ. პირველ შემთხვევაში პროტესტი ხელფასის შემცირებამ გამოიწვია, მეორე წელს კი, სამუშაო დროის ზრდამ. თუმცა, მუშებს ზოგადი ფონიც აწუხებდათ. ქარხნებში უწესრიგობა, ჭუჭყი და ცუდი პირობები იყო. გაფიცვას ერთ-ერთი პირველი მასშტაბური და მშვიდობიანი დემოსტრაცია მოჰყვა. 28 თებერვალს, დილით ათასი მუშა გაემართა რკინიგზის სამმართველოსკენ. საქართველოს გუბერნატორის მოხსენებაში ნათქვამია, რომ მუშები არავის არ აყენებდნენ შეურაცხყოფას არც სიტყვით, არც მოქმედებით. მათ ცხადად ჩამოყალიბებული მოთხოვნები ჰქონდათ და სხვა შეთავაზებებს ხელმძღვანელობისგან არ იღებდნენ. 

საბოლოოდ, რკინიგზის სამმართველოს უფროსი ყველა მოთხოვნას დათანხმდა. თუმცა, ეს მხოლოდ და მხოლოდ მათ დასაშოშმინებლად გააკეთა. ცვლილებებს პირი არ უჩანდა. მიუხედავად ამისა, მთავრობამ გაფიცვის ძალა იგრძო. „საფუძველი გვაქვს ვიფიქროთ, რომ პირველივე გაუგებრობისთანავე ის უწესობანი, რომელთაც ადგილი ჰქონდათ 27, 28 თებერვალს და 3 მარტს, შეიძლება კვლავ გამეორდნენ და ამასთან ისე გართულდნენ, რომ მათ დანაშაულებრივი ხასიათი მიეცეს“, – წერდა თბილისის გუბერნიის უფროსი თავის მოხსენებაში კავკასიის მთავარმართებელს.

1887 წლის 16 ივნისს თბილისის რკინიგზის სახელოსნოების მუშები ისევ გაიფიცნენ. ამჯერად მთავრობამ ძალით დაშალა გაფიცვა. ხოლო 1889 წლიდან რკინიგზაში ჯერ არნახული გაფიცვები იწყება. ამ დროიდან ამიერკავკასიის რკინიგზა თავისი სახელოსნოებით გადაეცა ხაზინას და გაუქმდა ყველა შეღავათი: უფასო მგზავრობა, ავადმყოფობის დროს დახმარება და უქმე დღეები. კვირის გარდა, გაუქმდა დამატებითი სამუშაოების ანაზღაურება. აქ, როგორც ვხედავთ, მუშები იმპულსურად აღარ იფიცებიან. მეტიც, თავიდან არც კი დაიჯერეს ამ შეღავათების გაუქმება, სანამ სახელოსნოებში გაკრული განცხადება არ წაიკითხეს. სწორედ ამ მომენტიდან დაიწყეს გაფიცვა. 12 ოქტომბერს შეწყვიტეს მუშაობა და ათასამდე მუშა გამოვიდა ქუჩაში. მათ აირჩიეს წარმომადგენლებიც, რომლებსაც უნდა დაეცვათ მუშების უფლებები მოლაპარაკებებისას. მათ შეკრების და დემონსტრაციის უფლება ჯარმა არ მისცა. ნელ-ნელა მუშების ნაწილთა დაშინებით, ქარხანაში მუშაობა აღდგა. გაფიცვების მეთაურები დააპატიმრეს.

ამ მარცხის შემდეგ აშკარა გახდა, რომ მუშებს ახალი დასაყრდენი სჭირდებოდათ. ამავდროულად, მას შემდეგ, რაც რკინიგზა ხაზინას გადაეცა, პროტესტის ტალღა ბუნებრივად დაუპირისპირდა ხელისუფლებას. 1898 წლიდან რკინიგზის დეპოს მუშათა მოძრაობას სოციალ-დემოკრატები ჩაუდგნენ სათავეში. გაფიცულთა მოთხოვნები ყალიბდება პროკლამაციის სახით. ეს არ იყო უბრალო ჩამონათვალი. ეს იყო ტექსტი, რომელშიც მოთხოვნებთან ერთად, დაგმობილი იყო ადმინისტრაციის დარღვევები. აქ უკვე მუშათა წინააღმდეგობა ნარატივის სახეს იღებს და მთელ ქალაქში ტექსტად იფანტება.

თუმცა, სოციალ-დემოკრატთა აქტიური მუშაობის დაწყებამდე, აუცილებლად უნდა აღინიშნოს მუშათა თვითორგანიზებული სალიტერატურო წრე და ამხანაგობა. უხუცესი რევოლუციონერი მიხა ჩოდრიშვილი, რომელიც თბილისში 1860-იან წლებში ჩამოვიდა და მუშათა მოძრაობის მთელ ისტორიას მოესწრო, თავის მოგონებებში გვიყვება, რომ 1894 წელს ალექსანდრე კულუხაშვილთან ერთად დააარსა ამხანაგობა „შრომა“. ცოტა ხნის შემდეგ კი მადათოვის კუნძულზე საამხანაგოს სადურგლოც გახსნეს. „შრომას“ თავისი წესდება ჰქონდა: წლიური საწევრო მხოლოდ ერთი თუმანი იყო. ასევე დაწესდა მინიმალური და მაქსიმალური ხელფასები.

„ყოველი მშრომელი ხელოსანი ამხანაგობისა უნდა გახდეს თავისი შრომის პატრონი. მას უნდა ეკუთვნოდეს თავის ხელით ნაწარმოები თავნიცა და მოგებაც, რომ მით მან გაიადვილოს ცხოვრება“.

ასევე, ისინი ზრუნავდნენ მუშების აღზრდა-განათლებაზე. თუ ვინმეს წერის ნიჭი აღმოაჩნდებოდა, ის ადგილობრივ სკოლაში ამხანაგობის ხარჯზე უნდა მოეწყოთ. „შრომა“ მუშათა მოძრაობის წარმოქმნის სიუჟეტურ ხაზში მნიშვნელოვანი ამბავია. აქ კარგად ჩანს მუშების თვითორგანიზების უნარი. მათ არა მხოლოდ თეორიულად ჰქონდათ მოაზრებული ის, რასაც ითხოვდნენ, არამედ პრაქტიკულადაც იცოდნენ, თუ როგორ მოეწყოთ თავიანთთვის სასურველი სამუშაო სივრცე. 

სოციალ-დემოკრატების მუშაობა და მუშათა სალიტერატურო წრეების შექმნა დაახლოებით 1895 წლიდან იწყება. ეს ამბები არაქელა ოქუაშვილის მოგონებებში დაწვრილებით არის აღწერილი. მუშებს, თავდაპირველად, რთული ენით დაწერილი იდეოლოგიური ტექსტების გაგება უჭირდათ: „თურმე ერთსა და იმავე ადგილს მეორედ ვკითხულობდით, ვერ ვხვდებოდით, რომ წაკითხული გვაქვს“. თუმცა ნელ-ნელა სოციალ-დემოკრატიული მხარე უფრო ფართოდ ებმება წრეების ჩამოყალიბებაში და ვითარებაც უმჯობესდება. „გადამზადების“ შემდეგ მუშები ფაბრიკებში გაგზავნეს, რათა ახლა მათ გაევრცელებინათ იდეები. რკინიგზის დეპოში ერთობლივი ორგანიზაცია შეიქმნა. ორგანიზაციის საინიციატივო კომიტეტში ოთხი მუშებისა და ოთხიც სოციალ-დემოკრატების წარმომადგენელი შევიდა. სწორედ ეს კომიტეტი გარდაიქმნა 1898 წელს თბილისის სოციალ-დემოკრატიულ კომიტეტად.

არაქელამ ჯერ დეპოს ქარხანაში მოაწყო წრე, შემდეგ კი ადელხანოვის ტყავის ფაბრიკაში გადაწყვიტა მისვლა. „მივდივარ ჩემს სიძესთან არშაკასთან. ბიჭები უნდა გამაცნო-მეთქი“. არაქელას სიძე ადელხანოვის ქარხანაში მუშაობდა. გასაცნობად ერთ-ერთ დუქანში შეიკრიბნენ. ქეიფის დროს არაქელას გარეთ გამოსვლა მოუნდა, სანამ კარამდე მივიდა, ორმა ძმა ჩახტიებმა მაგიდასთან მიიპატიჟა. „სტაქანი დავლიე, პატარა ჩახტიას ვატყობ რაღაც გაბღვერას. დახეთ ჩემს უტაქტობას, ისინი ყარაჩოხელები იყვნენ, მე კი ახალუხით მივედი. იმერლები ეჯავრებათ“. უკან გამობრუნებულ არაქელას უკნიდან ლანძღვა მოესმა. ატყდა ჩხუბი. 60 კაცი იყო დუქანში. ჩხუბობდნენ მუშტებით, ჯოხებით და ხანჯლებითაც. ბოლოს, როგორც იქნა, გააშველეს. მეორე დღეს არაქელას და მის სიძეს ძმები ქუჩაში შეხვდნენ: „ჩემმა სიძემ უთხრა: თქვე ვირიშვილებო, ასე უნდა, კაცი მოგიყვანეთ იმისთვის, რომ ჩვენ რამე გავიგოთ, რა ხდება სხვაგან. ჩვენც გვეშველოს რამე და თქვენ კი ასე შეხვდით. – ოო, არაქელა ეს არისო? ჩვენ ვიღაც იმერელი გვეგონაო“. არაქელა ამ ქარხანაშიც მოაწყობს წრეს. 

მონათხრობიდან ჩანს, რომ თბილისის მუშებში ერთიანობის განცდა არ არის. ისინი ჯერ კიდევ ტანსაცმლით არჩევენ თბილისელსა და დასავლეთიდან ჩამოსულ მუშას. სასწავლო წრეების მოწყობა სწორედ ამიტომ იყო მნიშვნელოვანი. კლასობრივი დაპირისპირების იდეის შედინებამ მუშებში ნელ-ნელა ერთიანი ჯგუფის განცდა გააღვივა. ეს იმას ნიშნავდა, რომ მუშათა მოძრაობა ანგარიშგასაწევი ძალა ხდებოდა. მათ მხოლოდ საკუთარი ხელფასის მომატებისთვის ან სამუშაო დროის დაკლებისთვის კი არა, ზოგადი სამართლიანობისთვის, იდეისთვის დაიწყეს ბრძოლა. თუმცა, ცხადია, იდეა ინდივიდუალურ, პრაქტიკულ, ეკონომიკურ და სოციალურ პრობლემებზე იდგა.

რამდენიმე წამით, უკვე მოყოლილ ამბავს მთლიანობაში რომ დავაკვირდეთ, დავინახავთ, რომ სიუჟეტში ორი სხვადასხვა ხაზი ვითარდება და ერთიანდება. ერთი მხრივ, 60-70-იანი წლებიდან იწრთობა მუშათა ჯგუფი; ქმნიან გაფიცვების პრეცედენტებს; იმარჯვებენ ან მარცხდებიან; იძენენ გამოცდილებას, ასე ვთქვათ, იმაღლებენ კვალიფიკაციას რევოლუციურ საქმიანობაში. მეორე მხრივ, ახალგაზრდა სემინარიელები ეცნობიან სოციალისტურ იდეებს; ზაქარია ჭიჭინაძე ახალგაზრდა ნოე ჟორდანიას პირველად აწვდის ლონდონში გამოცემულ არალეგალურ გაზეთს; სასულიერო სემინარიიდან მგლის ბილეთებით გარიცხულები მიდიან ევროპაში, სწავლობენ და ბრუნდებიან საქართველოში. ამის შემდეგ კი, სილიბისტრო ჯიბლაძე, ფილიპე მახარაძე, ნოე ჟორდანია, სოსო ჯუღაშვილი, ისიდორე რამიშვილი და სხვანი, ჯერ ერთმანეთს უკავშირდებიან, შემდეგ კი მიხა და ზაქარია ჩოდრიშვილებს, არაქელა ოქუაშვილს და სხვა მუშებთან ამყარებენ კონტაქტს. ეკონომიკური და სოციალური მოთხოვნები პოლიტიკურ ხასიათს იღებს.

1898 წლისათვის მუშები უკვე დახელოვნებულები არიან გაფიცვის მოწყობაში. „ჩვენ დირექტივა გვქონდა მოცემული, როგორ უნდა გვეწარმოებინა გაფიცვები, როგორ გამოგვეყენებინა ყოველი წვრილმანი. აი ფანჯარაა გატეხილი და სანათური ბნელად ანათებს – ავტეხეთ ამაზე ჩოჩქოლი“. 

თუმცა, წვრილმანების გარდა, მათ სხვა მნიშვნელოვანი მიზეზიც ჰქონდათ გასაფიცად. ცნობის ფურცელი იუწყებოდა, რომ შემდეგი წლიდან დგინდებოდა ახალი წესები. მცირდებოდა უფასო სამგზავრო ბილეთების წლიური რაოდენობა, ასევე, მუშები აღარ მიიღებდნენ უფასო წამლებს და უეცრად დათხოვნის შემთხვევაში აღარ მიიღებდნენ კომპენსაციას. 

მუშებმა აირჩიეს წარმომადგენლებიც, რომლებსაც უნდა დაეცვათ მათი უფლებები მოლაპარაკებებისას. შეკრების და დემონსტრაციის უფლება ჯარმა არ მისცათ. „რუსის ოფიცერი მოვიდა და გვითხრა: გირჩევთ ყველას თავიანთ სახლში წახვიდეთ. ბრძანება არის, თუ საჭირო იქნა, ისროლეთო“. არაქელა იმასაც ამბობს, რომ ეს გაფიცვა პოლიტიკურად ორგანიზებული არ იყო. მუშებს დისციპლინა აკლდათ. „დარიგებისთვის სილიბისტროსთან მივდიოდით, ხოლო ლადო კეცხოველსაც კიდე უფრო ხშირად ვხვდებოდით. მუშები არ გვიჯერებდნენ, ჯერ კიდევ მტკიცე დისციპლინა არ გვქონდა“. ურჩ მუშებს, „შტრეიკბრეხერებს“, ანუ მათ, ვინც გაფიცვის მიუხედავად მუშაობას მაინც აგრძელებდა, გაფიცული მუშები ემუქრებოდნენ, ან სცემდნენ. იყო შემთხვევები, როდესაც ასეთი დაპირისპირების დროს, მუშა შემოკვდომიათ კიდეც.

გაფიცული მუშების გადარწმუნებას ხელისუფლება ამგვარად ცდილობდა. მწკრივში ჩააყენებდნენ და სათითაოდ ეკითხებოდნენ, განაგრძობდა ხვალიდან მუშაობას თუ ციხეში ჩაჯდებოდა ახლავე. დაპატიმრებული მუშების დიდ ნაწილს თავიანთ სოფლებში აგზავნიდნენ. 1900 წლის ზაფხულის გაფიცვების შემდეგ, რკინიგზიდან 84 კაცი დაითხოვეს. მათ შორის იყო არაქელაც. „მე არ მინდა ისე წამოვიდე, რომ ერთი სკანდალი არ ავტეხო. შემოვირტყი ხანჯალი, შევედი დეპოს უფროსთან, შპიიგანოვიჩთან. აბა, პასპორტი დამიბრუნე-მეთქი, – ვეუბნები“. რამდენიმე სიტყვის გაცვლის შემდეგ შეთანხმდნენ, ცნობას გაატანდნენ, რომ არაქელა აქ მუშაობდა. ცნობის დაწერას დრო უნდოდა. „საქმე თითქოს მოგვარდა, მაგრამ როდი მაკმაყოფილებს. მე სკანდალის ატეხა მწყურია. ავდექი და სკამზე დავჯექი კანტორაში, ეს მაშინ დიდი გამბედაობა იყო. მუშა – უფროსის წინ ვერ დაჯდებოდა“. ხანჯალზე ხელჩამოდებულ არაქელას შეატყვეს, რომ უკან არ დაიხევდა. „ამ დროს გამოვიდა კაბინეტიდან დეპოს უფროსი. ეს სკამი გადამწერის არისო, – მითხრა – მას დაუთმე, შენ კი გარეთ გადი. სკამი მწერალს მივეცი და ვთქვი: სკამიდან კი ავდგები, მაგრამ გარეთ არ გავალ-მეთქი. – გეუბნები, გადიო. – არ გავალ-მეთქი. როგორც ზევით ვთქვი, ხანჯალი მკიდია, ხელი ზედ მაქვს. – წადი, თორემ ჟანდარმებს დავუძახებო. ამ ლაპარაკს იქ ერთი მემანქანე გვარად ვალასოვსკი დაესწრო. შეშინდა საწყალი, გარეთ გავარდა, მივაძახე: მე უკვე ვიყავი ციხეში და კიდევ წავალ, არ მეშინია-მეთქი. ახლა მე მინდა ხელით შემეხოს. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ შემთხვევა არ ყოფილა, ხელოსნებს ხელით შეჰხებოდნენ. შავ მუშას კი ხშირად შეჰხებიან. მინდა მოვკლა, მაგრამ ისე მოვკლა, რომ საზოგადოებრივი აზრი ჩემ მხარეს იყოს, კიდევ კარგი, ისეთი ჭკუის ჩანდა, ვერ გაბედა, არ მოვიდა“. ასე ვფიქრობდი, როცა ჟანდარმების მოყვანით დამემუქრნენო, წერს. საბოლოოდ, არავინ დაშავებულა. ოთახიდან გამოსულმა არაქელამ ბოლოს მაინც მიაძახა: „მეც ისეთი მოქალაქე ვარ, როგორც თქვენ!“. 


აგურის წარმოება თბილისში, ირანელი მუშები. 1980-1900 წლები, დიმიტრი ერმაკოვის კოლექცია, საქართველოს ეროვნული არქივი

მასშტაბური გაფიცვების გარდა, ცალკეული, ინდივიდუალური დაუმორჩილებლობის აქტებიც ბიძგს აძლევდა საპროტესტო ტალღას და მთავრობის მოხელეებისთვისაც უფრო ცხადი ხდებოდა პროტესტის სიმძაფრე.

ბათუმიც გამოირჩეოდა მუშების მძლავრი პროტესტით. მეცხრამეტე საუკუნის მიწურულს, ისიდორე რამიშვილი ბათუმის სკოლაში გაამწესეს. „უცებ თავი ამოვყავი ცოცხალს, მოძრაობით სავსე ქალაქში. დაუცხრომელი და შეუყენებელი მუშაობა ფაბრიკა-ქარხნებში, სადაც უკვე გაჩაღებული იყო ბრძოლა მწარმოებლებსა და მუშებს შორის, დამქირავებელთა და დაქირავებულთა შორის. ამ კლასთა ბრძოლას ხელმძღვანელობდა უკვე ჩამოყალიბებული სოციალ-დემოკრატიული ბათომის კომიტეტი, რომელიც ექვემდებარებოდა თბილისის კომიტეტს. დიდძალი მუშა ტრიალებდა როტშილდის ქარხანაში – ათას კაცზე მეტი; 3000-ზე მეტი მუშა მანთაშევს ჰყავდა დაქირავებული. სხვა წვრილმან ფაბრიკა-ქარხნებშიაც ბევრი იყო მუშახელი, განსაკუთრებით ზღვის ნაპირისა – დამტვირთველ-გადმომტვირთველები“.

ისიდორე რამიშვილი იმასაც ამბობს, რომ ხშირად რევოლუციური გატაცება გადამეტებული იყო. მუშებს გადაჭარბებული მოთხოვნები ჰქონდათ და პირდაპირ ძალმომრეობაზე გადადიოდნენ. „ასეთი საქციელი მუშებისა იყო გაგრძელება ძველი ტრადიციისა, როცა ორგანიზაციულად ჩამოყალიბებული კლასთა ბრძოლა არ იყო და, როდესაც ფიზიკური მუქარით და დაშინებით, ფიქრობდნენ და ხანდახან კიდევაც ახერხებდნენ მწარმოებლების ამა თუ იმ მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად დათანხმებას“. 

მნიშვნელოვანია, რომ

მუშების სწავლა განათლება ქართულ ენაზე მიმდინარეობს. ამ დროს, საერთო ენა, როგორც ქართველი ხალხის ერად შეკვრის ერთ-ერთი მთავარი მექანიზმი, ჩამოყალიბებული და ფესვგადგმული არ არის. განათლებას სასწავლებელში რუსულად იღებენ. წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სკოლებში კი ძირითადად დიდგვაროვნები სწავლობენ.

მუშათა მოძრაობისათვის აუცილებელი იყო, რომ, ერთი მხრივ, შექმნილიყო მათთან საკომუნიკაციო ენა, მეორე მხრივ, მათვე ესწავლათ წერა და კითხვა, რათა თავად გასცნობოდნენ ახალ იდეებს და შემდეგ თავადვე გაევრცელებინათ ისინი. 

ისიდორე აღწერს „საკვირაო სკოლების“ მუშაობის პროცესს, სადაც მუშებს სხვადასხვა საგანს ასწავლიდნენ: „განზრახ ამ სკოლის ნებართვა აღებული იქნა სასულიერო უწყებიდან მღვდლის – სიმონ თოთიბაძის სახელზე. სახელად იყო ეს საკვირაო სკოლა მხოლოდ სასულიერო უწყებისა, საქმით კი სრულ ჩვენს განკარგულებაში იყო და მისი ოფიციალური წარმომადგენელი, ლიბერალური მღვდელი, ჩვენ ხელს არაფერში გვიშლიდა, პირიქით, გვშველოდა“. პოლიცია ასეთ შეკრებებს ყურადღებას არ აქცევდა, რადგან სასულიერო სასწავლებლებში „საკვირაო სკოლა“, დამატებითი სასწავლო საათების სახით, მთავრობისგან დაშვებული იყო. შეიძლება ითქვას, ის, რაც თბილისში არალეგალურად მიმდინარეობდა, ბათუმში სოციალ-დემოკრატებმა ლეგალური საფარველის ქვეშ მოაწყვეს. თუმცა მაშინ, როდესაც მუშების მოძრაობა ბათუმში ისე გაიზარდა და მომწიფდა, რომ ლეგალურ ფარგლებში ვეღარ ეტეოდა, გადმოხეთქა და მათაც მიაქციეს ყურადღება.

ერთხელ, ზღვაში როტშილდის ქარხნის მუშა დაიხრჩო. მუშებმა ეს შემთხვევა თავიანთი მოთხოვნების კიდევ ერთხელ წამოყენების საბაბად გამოიყენეს და დემონსტრაცია გამართეს. დაღუპული მუშის დასაფლავებას დაესწრო ყველა ქარხნისა და ფაბრიკის მუშა. „განკარგულების მომცემი მუშები წინ მიუძღოდნენ პროცესიას და გაჰყვიროდნენ: „გამოდექით, გზა მოგვეცით, მუშას მოვასვენებთო!“. ვიღაცა მანდილოსანმა, რომელიც მაღლა აივნიდან გადმოჰყურებდა ხალხით გაჭედილ ფართო ქუჩას, გასაგონად წაილაპარაკა: „მე მეგონა, გენერალს მოასვენებდნენ და თურმე მუშა კი ყოფილაო“. – „ათ გენერალში არ გაგიცვლი ერთ მუშასო“, – მიაძახეს ქვემოდან მუშებმა და გააგრძელეს გზა. 

ამას როტშილდის ქარხანაში დიდი გაფიცვა მოჰყვა – მნიშვნელოვანი მოთხოვნებით, 1901 წელს თებერვლის თვეში. საპასუხოდ ქარხნის პატრონებმა მუშები გაათავისუფლეს და მათ მაგივრად დაბალკვალიფიციური მუშახელი აიყვანეს. „1900 წლიდან განუწყვეტელი ბრძოლა იყო ამ ორ ბანაკს შორის. ერთ მხარეზე იდგნენ მჭიდროდ შეკავშირებული მწარმოებლები და მათი დამცველი მთავრობა, ხოლო მეორე მხარეზე მჭიდრო სოლიდარობით შეკავშირებული მუშათა კლასი, სოციალ-დემოკრატიის ხელმძღვანელობით“. 

გაფიცვა ერთ თვეს გაგრძელდა. ბათუმში ჩამოვიდა ქუთაისის გუბერნატორი და მოსალაპარაკებლად მუშების წარმომადგენლები მიიწვია. მათი მოთხოვნების მოსმენის შემდეგ წარმომადგენლები დააპატიმრეს. გაფიცვა გაგრძელდა და ასევე გაგრძელდა დაპატიმრებებიც. მუშების ხელმძღვანელები მშვიდობიანი პროტესტის გაგრძელებას გეგმავდნენ, რადგან მოთხოვნების ნაწილს ძალის გამოუყენებლადაც მიიღებდნენ და, ამავდროულად, დიდი შანსი იყო, რომ გაფიცვის დასრულების შემდეგ პატიმრებიც გამოეშვათ. თუმცა, ისიდორე რამიშვილის თქმით, ამ დროს ბათუმში ჩამოდის სოსო ჯუღაშვილი, რომელიც იქამდე თბილისში მუშათა სალიტერატურო წრეების მოწყობას ედგა სათავეში, და მუშებს მოუწოდებს, საპყრობილეს დაესხნენ თავს და ასე გაათავისუფლონ პატიმრები. 

8 მარტს მუშებმა ციხის ალაყაფთან მოიყარეს თავი. ჯარმა მათ ალყა შემოარტყა. მუშების ნაწილი დააპატიმრეს. ადგილობრივი ხელმძღვანელები ცდილობდნენ, მოლაპარაკებები დაეწყოთ, თუმცა არ დასცალდათ. 9 მარტს მუშები და მათ აყოლილი სხვა მოსახლეობა, ყაზარმის ეზოში შეიკრიბა. ამ დღეს მუშებთან ერთად ხალხიც მოითხოვდა პატიმრების გამოშვებას. 

„ჰაერში იდგა შეგუბებული უხმო ბრაზი, რომელმაც ერთ ადგილას ღობე ჩალეწა, ალბათ ვერ გაუძლო მასზე მოწოლილი ხალხის სიმძიმეს. ამის საპასუხოდ გაისმა კაპიტან ესტატე ანთაძის ცივი და მაღალი ხმა: „сотня, пли!“ დაიგრიალა თოფებმა, შეიქმნა წივილ-კივილი და ხალხმა, რომელიც ამის მსგავსს არაფერს მოელოდა, დაფანტვა ვეღარ მოასწრო, რომ მეორედ იგრიალა თოფებმა და თოვლი სისხლით შეიღება. დაჭრილები და დახოცილები დაეცნენ, ზოგი ქუჩაზე და ზოგი თხრილში ჩაცვივდნენ. უბრძოლველად დაიხოცნენ იქვე, ადგილობრივი 11 მუშა და 8 გარეშენი. დაჭრილების რიცხვი გაცილებით უფრო დიდი იყო, რომელთაგანაც ბევრი გარდაიცვალა თავიანთ სახლებში სოფლად, სადაც წაყვანილი იქნენ მათი ჭირისუფლების მიერ“, – წერს ისიდორე რამიშვილი.

„ივერია“ ამ ამბებზე სამთავრობო გაზეთ „კავკაზიდან“ ნაწყვეტს ბეჭდავს: „ბათომიდგან მოვიდა ამბავი, რომ მარტის 4-ს როტშილდის ქარხნის მუშებმა შესწყვიტეს მუშაობა, რადგან არ შეასრულეს მათი ყოველგვარი კანონიერ საფუძველს მოკლებულნი მოთხოვნილებანი. ქარხანა როტშილდი დაიხურა“.

ხოლო 9 მარტს განვითარებულ მოვლენებზე: „ქუჩაში შეკრებილმა ბრბომ სცადა გაენთავისუფლებინა საპატიმროში მყოფი მუშები, არ ათხოვა ყური დარიგებას, ეცა ბათომის გარნიზონის სალდათების როტას, რომელიც იქ იყო დაყენებული მოსალოდნელ უწესოებათა ასაცილებლად. ბრბომ დაუშინა როტას ქვები და ესროლა რევოლვერებიც. როტა იძულებული იყო თავისი მხრივად ესროლა ბრბოსათვის. სალდათთაგან დაჭრილ იქმნა ერთი, ხალხიდგან მოჰკლეს ცამეტი“.

ყაზარმაში დარჩენილი ხალხი გაათავისუფლეს და დაპატიმრებულები კი გაასამართლეს. როტშილდის ქარხანა სამუდამოდ დაიკეტა. ბათუმში მუშათა მოძრაობა შესუსტდა. აქ მყოფი მუშები კი დაიფანტნენ. ამან ხელი შეუწყო იმას, რაზეც ნოე ჟორდანია ფიქრობდა პოლონეთში – უპროლეტარო ქვეყანაში სოციალისტური რევოლუციის მოწყობის გზებზე, ქალაქიდან რეგიონებში დაბრუნებულმა მუშებმა პროტესტის ახალი კერები გააჩინა. როტშილდის ქარხნის მუშათა დიდი ნაწილი გურული იყო. სწორედ ამ ქარხნის დახურვას მოსდევს გურიაში ყველაზე ცნობილი და მძლავრი მუშური მოძრაობა. გლეხები და მუშები გაერთიანდნენ „თავადაზნაურებისა და თვითმპყრობელობის“ წინააღმდეგ.

„დაიგრიალა ხალხმა და ძველი ჩვეულებრივი სიმღერები შეცვალა მარსელიეზამ და სხვა რევოლუციურმა სიმღერებმა“.

თუმცა, როტშილდის ქარხნის ამბებს სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორიც ახლდა თან. ისიდორე აღნიშნავს, რომ ეს პირველი პროტესტის ტალღა იყო, როცა ქარხნის მუშებს მოსახლეობაც შეუერთდა და მათთან ერთად ითხოვდნენ პატიმრების გათავისუფლებას. შესაძლოა, გადამეტებულადაც ჟღერდეს, თუმცა, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მოქალაქეობრივი სოლიდარობის ნიშნები მაინც იკვეთება. 

მუშათა მოძრაობის საერთო განწყობის აღსაწერად ისევ არაქელა ოქუაშვილის მოგონებებს დავიხმარ. ამ ტექსტის წაკითხვისას აშკარა ხდება, რომ ის თავის სიმართლეში მტკიცედაა დარწმუნებული. ზუსტად იცის, რომ სწორად იქცევა და სხვანაირად არ შეუძლია. ისიც აშკარაა, რომ პროტესტი შეუქცევადი ხასიათისაა და მეფე და ხელისუფლება მართვის ლეგიტიმაციას კარგავენ. ჩემი აზრით, ამას 1901 წლის მაისობისთვის პროკლამაციების გაკვრის პროცესი ყველაზე კარგად აჩვენებს: „ისეთ დროს უნდა მოვუსწროთ, როდესაც პოლიციელების ერთი წყება მიდის და მეორე წყება მოდის შესაცვლელად, ან, როცა ცოტა ხნით გათენებისას წაიძინებენ. წავედი, გავაკარი პროკლამაცია საფეიქროსთან. ორ გოროდოვოის უკვე ეძინა, ამხანაგი რომ მყოლოდა, ზურგზე დავაკრავდი პროკლამაციას, მაგრამ მარტო ვიყავი და შემეშინდა“. არაქელა ყველაფრისთვის მზად არის. 1901 წლის პირველი მაისობის დღესასწაულის წინ „მახსოვს ჩემი პატარა ბიჭი არსენა მომვარდა. ვაკოცე და გავიფიქრე, იქნებ მომკლან კიდეც-მეთქი“.

ამ ეტაპიდან მუშათა მოძრაობის რიტუალურ გამოხატვაზე უნდა გადავიდეთ. მშრომელთა საერთაშორისო დღის აღნიშვნა ნიშნავდა არა მხოლოდ საქართველოში მუშების მდგომარეობის გაპროტესტებას, არამედ საერთაშორისო მოძრაობაში ჩაბმას, რომელიც ევროპაში უკვე მძლავრობდა და თავის თავში სოციალისტურ იდეებსაც მოიაზრებდა. მოგონებების მიხედვით, 1898 წელს პირველმაისობას 35 კაცი ესწრებოდა. 1899-ში – 75. 1900 წელს კი რაოდენობა 500-600 კაცამდე გაიზარდა. 

ყველაზე მასშტაბური პირველმაისობა 1901 წლის 18 აპრილისთვის დაიგეგმა. მუშების მხრიდან მთავარი ორგანიზატორები არაქელა ოქუაშვილი და ზაქარია ჩოდრიშვილი იყვნენ. მათ სურდათ, რომ კალენდრულად ევროპის პირველ მაისს დამთხვეოდნენ და 18 აპრილზეც ამიტომ შეჯერდნენ. თუმცა, დემონსტრაციისთვის ადგილის ასარჩევად ქალაქში გასულებს პოლიციელებით სავსე ქუჩები დახვდათ. სამხედრო წვრთნებს გადიოდნენ მხედრები და იუნკრები. დიდი ალბათობით, გაცემულები იყვნენ. თათბირის შემდეგ გადაწყვიტეს, რომ დემონსტრაცია ოთხი დღის დაგვიანებით 22 აპრილს „იარმურკაზე“ მოეწყოთ. კვირას იქ დიდი ბაზრობა იმართებოდა და უამრავი ხალხი ირეოდა. ეს ხელსაყრელი მომენტი იყო მუშებისთვის, რომ შეუმჩნევლად გადაადგილებულიყვნენ. თუმცა, მთავრობამ ესეც შეიტყო. „იარმურკაზე“ მისულებმა ნახეს, რომ გარშემო ოფიცრები იყვნენ ჩასაფრებულები.

მთელ მოედანზე ფარდაგებია გაშლილი. რიგებად არის ჩამწკრივებული დახლები და გასაყიდი საქონელი. სამუშაო იარაღებიდან დაწყებული, ტანსაცმლით დამთავრებული, ყველაფერი იყიდება. ხალხი ირევა. მუშები შუადღის 12 საათს ელოდებიან. მოედანზე, მიხა ჩოდრიშვილის ცნობით, ჯოხებით შეიარაღებული 400-500 მუშაა. გავარდა ზარბაზანი.

„ზაქრო არ მშორდება, ჩემთან არის. წავჩურჩულე: დროშას ვერ ავიტანთ ერევნის მოედნამდე, ხედავ რა პირობებია-მეთქი. – შე ყურუმსაღო შენა, განა მიტანას აქვს მნიშვნელობა, მნიშვნელობა აქვს ბაირაღის აწევას. თუ შენ არ შეგიძლია, მოიტა მე ავწევო – მიპასუხა მან. ეს სიტყვები ხანჯალივით მომხვდა გულში. ხომ არ ჰგონია, ვშიშობ-მეთქი, გავიფიქრე. აღარაფერი არ ვუთხარი, გავშალე დროშა: ზედ მარქსის, ლასალის, ენგელსის სურათები იყო. ქართულ-სომხურ-რუსულად ეწერა: „8 საათის სამუშაო დღე, ძმობა-ერთობა-თავისუფლება“. ორბელიანის სახლში პოლიცია იყო ჩასაფრებული. გამოცვივდნენ და ატყდა ჩხუბი. ბაირაღს ბოქაულმა სტაცა ხელი. დროშა გაიხა. „ბაირაღი არ დახიოთ, შეინახეთ“, – გაისმა ზემდგომის ხმა, – „ასეთი განკარგულებისთვის გულში მადლობა ვუთხარი კიდევაც“. დროშა მაინც გადარჩა. არაქელამ იარაღი მოიხსნა და ჩაბარდა. 

1902 წლის პირველ მაისსაც სცადეს დემონსტრაციის მოწყობა. თუმცა, გოლოვინის (ახლანდელი რუსთაველის) პროსპექტზე პოლიცია იყო მობილიზებული. ამ დროს მუშებმა შეამჩნიეს, რომ ქაშუეთისკენ დიდი სამგლოვიარო პროცესია მიემართებოდა. მათ შეერივნენ და ეკლესიასთან მისვლის წამს გაშალეს დროშა. ცხადია, ისინიც პოლიციამ დაშალა. აი, 1903 წელს კი, რუსთაველის თეატრიდან ოპერის შენობამდე ღია დემონსტრაცია მოეწყო.



იარაღის გამყიდველის ფარდული თბილისში, 1800-1900 წლები, დიმიტრი ერმაკოვის კოლექცია, საქართველოს ეროვნული არქივი


სიუჟეტური ხაზის ცვლილებას კიდევ ერთხელ უნდა დავაკვირდეთ. მოგონებებსა და გაზეთის სტატიებში „პირველმაისობას“ შემოკლებით „მაისობასაც“ ეძახდნენ. მეც ამ საკვანძო სიტყვით ვეძებდი საგაზეთო სტატიებს. ვიცოდი, რომ პირველმაისობა პირველად 1898 წელს მოეწყო, საგაზეთო სტატიები კი გაცილებით უფრო ადრეული წლებისაც შემხვდა. აღმოჩნდა, რომ საქართველოში სხვა ტრადიციული დღესასწაულიც არის, რომელსაც ასევე „მაისობა“ ერქვა და ასევე პირველ მაისს აღინიშნებოდა. პრესის მიხედვით, ამ დროს იკვლებოდა საკლავი, დასავლეთში იმართებოდა ბურთაობა და დოღი. დიდი ალბათობით, გაზაფხულის შესაგებებელი დღესასწაული იყო. ამავდროულად, არსებობდა კიდევ ერთი ტრადიციული რიტუალიც, რომელიც შვიდ მაისს წვიმის წამოსვლის სათხოვნელად სრულდებოდა. გაზეთების სტატიებს ქრონოლოგიურად თუ დავალაგებთ, აშკარად გამოჩნდება, რომ ტრადიციულ „მაისობას“ ნელ-ნელა „პირველმაისობა“ ცვლის. მეტიც, მაშინ, როდესაც თბილისში რამდენიმეჯერ შეიკრიბნენ მუშები პირველ მაისს, პარალელურად, სხვა ქალაქებში ჯერ კიდევ ტრადიციულ მაისობას აღნიშნავდნენ. ქრონოლოგიურად დალაგების შემდეგ კი, როცა ამ დღეობების აღწერილობას წავიკითხავთ, ისიც გამოჩნდება, რომ, ხშირად, ტრადიციულ დღესასწაულზე შეკრებილი მუშები ჩუმ-ჩუმად თავიანთ ახალ პრობლემებზე საუბრობდნენ. პოლიციას თვალში არ ხვდებოდა ფორმით ტრადიციული, შინაარსით კი სრულიად ახალი თავყრილობები. 

1926 წლის პირველ მაისს გაზეთ „კომუნისტში“ დაბეჭდილ ერთ-ერთ სტატიაში ვკითხულობთ ქუთაისში 1903 წელს მოწყობილ „პირველმაისობაზე“. ქალაქგარეთ მინდორზე სუფრა იყო გაშლილი. „ვის სცალია ჭამისთვის. ეს, ალბათ, იმისთვის არის მოტანილი, რომ თუ, ვინიცობაა ვინმე წამოგვადგა თავზე, ეჭვი არ აიღოს“. „აქ პირველათ დავინახე მარქსისა და ლასალის სურათები. ერთმა უცხომ მოგვითხრო, თუ ვინ იყვნენ ისინი და რისთვის იბრძოდენ. ილაპარაკა სხვებმაც, მაგრამ სიტყვების შინაარსი მე აღარ მახსოვს.

აქ ყველაზე უფრო წარმტაცი და მომხიბლავი იყო არა სიტყვების შინაარსი, არამედ თვით სიტყვები, ხმები, ხმაური, ამხანაგები ერთად თავმოყრილი“.

ეს შეკრება არაქელას მიერ მოთხრობილ ამბავს წააგავს, როცა მათ თითქმის არ ესმოდათ არაფერი, რასაც მუშათა წრეებში უკითხავდნენ. თუმცა, ეს არ აინტერესებდათ. მათთვის მთავარი ხმაა, სიტყვების წყობა, რომელთა მნიშვნელობაც არ იციან, მაგრამ ხვდებიან, რომ უსამართლობის განცდას სწორედ ეს სიტყვები გამოხატავს. 

არ იქნება სწორი იმის თქმა, რომ მუშათა მოძრაობას სოციალ-დემოკრატები სათავეში ჩაუდგნენ და 1898 წლიდან ისინი მართავდნენ პროტესტს. უფრო სამართლიანი იქნება, თუ ვიტყვით, რომ ეს ორი მხარე ერთმანეთს შეუერთდა – მუშებს თვითორგანიზების უნარი თავისთავად აღმოაჩნდათ, მათ მოძველებული და უსამართლო იმპერიალისტური სისტემის წინააღმდეგ მიმართული საპროტესტო ტალღა ბუნებრივად წარმოქმნეს და ეს ამ ტექსტში თავმოყრილ მასალაშიც ცხადად გამოჩნდა. ამის დასტურია მუშათა მოთხოვნილება, რომ საპროტესტო მცდელობები მათ მშობლიურ ენაშიც ასახულიყო. მუშა-ხელოსანთა ერთმა წრემ, სადაც ზაქარია ჭიჭინაძე სოციალისტური შინაარსის წიგნებს კითხულობდა, ხელნაწერი ჟურნალიც დააარსა – „მუშა“. „ამით ქართველმა მუშებმა პირველი გაკვეთილი მისცეს ჩვენებურ ინტელიგენტ-სოციალისტებს და მიუთითეს მათ იმ აუცილებელ საჭიროებაზე, რომ არალეგალური და საერთოთ სოციალისტური მწერლობა აუცილებლათ მუშების ენაზე, ქართულ ენაზე უნდა შედგეს“, – წერს რაჟდენ კალაძე „რევოლუციის მატიანეში“ 1923 წელს. 






ტექსტი: გიორგი ჭკადუა
ფოტო: საქართველოს ეროვნული არქივი