ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

უთანასწორობის გრამატიკა

"ყველი და მატლები"

1583 წელს იტალიის ერთ პატარა სოფელში ინკვიზიციის განკარგულებით დააპატიმრეს ერთი ადგილობრივი მეწისქვილე, მეტსახელად მენოქიო, რომელსაც ბრალად მწვალებლობა ედებოდა. მენოქიოს პროცესი ორი წელი გრძელდებოდა. ინკვიზიციამ, საბოლოოდ, ის დამნაშავედ ცნო და კოცონზე დაწვა მიუსაჯა. ორი წლის განმავლობაში ინკვიზიციის მდივნები სასამართლო პროცესის პროტოკოლებს ადგენდნენ, რომელთა წყალობითაც ამ ერთი უბრალო და თავისი დროისთვის სრულიად უცნობი „მწვალებლის“ აზრებმა ჩვენამდე მოაღწია.

1976 წელს გამოიცა იტალიელი ისტორიკოსის კარლო გინძბურგის წიგნი, თანამედროვე ისტორიოგრაფიის შედევრად მიჩნეული – „ყველი და მატლები“, რომელშიც მენოქიოს დაკითხვის პროტოკოლების მიხედვით, იმ ადამიანთა სამყაროა აღდგენილი, რომლებიც თუმცა შუა საუკუნეების მოსახლეობის უმრავლესობას წარმოადგენდნენ, მაინც ისე იბადებოდნენ და კვდებოდნენ, რომ ისტორიისათვის მათი არსებობა შეუმჩნეველი რჩებოდა. მათ ისტორიკოსებმა „უხმო უმრავლესობა“ უწოდეს. მხოლოდ ისინი, რომლებსაც „გაუმართლათ“ და მათი უხმო ყოფნა ინკვიზიციამ საეჭვოდ მიიჩნია და კოცონზე გაისტუმრა, მათივე სულების განსაწმენდად, სანამ დაწვავდა, მათი ნაფიქრალი საგამოძიებო ქრონიკებში დააფიქსირა. ფრიულელი მეწისქვილე მენოქიო, რომელსაც ოფიციალურად დომინიკო სკანდელა ერქვა, სოფლის მოსახლეობის ის იშვიათი გამონაკლისი იყო, რომელმაც წერა-კითხვა იცოდა და, სავარაუდოდ, რამდენიმე წიგნიც წაკითხული ჰქონდა. ამ მცირე ცოდნით მენოქიომ საკუთარი კოსმოგონიური „სისტემა“ შექმნა:

„თავდაპირველად იყო ქაოსი, კერძოდ, მიწა, ჰაერი, წყალი და ცეცხლი ერთმანეთში არეული. შემდეგ ეს ნაზავი იქცა მასად, ისე, როგორც რძისგან ყველი გამოიყვანება, და მასში გაჩნდნენ მატლები და ეს მატლები იყვნენ ანგელოზები. და ყოვლადწმინდა ხელმწიფემ ინდომა, რომ ღმერთი და ანგელოზები ყოფილიყვნენ. და ანგელოზთა ამ სიმრავლეში ერთ-ერთი იყო ღმერთი; ისიც იმავე დროს, იმავე მასისგან შეიქმნა და დაინიშნა ბატონად, თავის ოთხ მთავარ თანმხლებთან – ლუციფერთან, მიქაელთან, გაბრიელთან და რაფაელთან ერთად. ხოლო ლუციფერმა მოინდომა ბატონობა, როგორც მეფემ, რომელიც უფალი ღმერთი იყო. ხოლო ღმერთს ურჩიეს მისმა კარისკაცებმა, ლუციფერი და მისი თანმხლები თანამოაზრეები ზეციდან გაეძევებინა. და მერე ამ ღმერთმა შექმნა ადამი და ევა და ხალხი ისე გამრავლდა, რომ მათ გაძევებული ანგელოზების ადგილები დაეკავებინათ“.

ინკვიზიციისათვის კიდევ უფრო მეტად შემაშფოთებელი ქრისტეზე მენოქიოს აზრები აღმოჩნდა:

„მე არასდროს მითქვამს, რომ მან (ქრისტემ) თავი დააკვლევინა, როგორც უჭკუო პირუტყვმა. მე ვთქვი, რომ მან თავი ჯვარზე გააკვრევინა და ის, ვინც ჯვარზე გააკრეს, ღმერთის ერთ-ერთი შვილი იყო, რადგანაც ჩვენ ყველანი ღვთის შვილები ვართ, იმავე ბუნების, რა ბუნებისაც ის იყო, რომელიც ჯვარს ეცვა. და ისიც ისეთივე ადამიანი იყო, როგორიც ყველა სხვა, მხოლოდ უფრო ღირსეული“.

განმწმენდი ცეცხლი

კარლო გინძბურგი წერს, მენოქიოს საუკუნე-ნახევრის შემდეგ რომ ეცხოვრა, ფსიქიატრიულში მოათავსებდნენო. ფსიქიატრიული საავადმყოფოები უკვე განმანათლებლობაგამოვლილ ევროპაში გაჩნდა, როდესაც გონებით მართულმა ადამიანებმა უგუნურების ერთ ადგილას ჩაკეტვა და მათი გამოსწორება გადაწყვიტეს.

XVII საუკუნის დამდეგს, როდესაც კათოლიკურ ეკლესიას რეფორმაციის სახით ახალი საფრთხე გამოუჩნდა, ეკლესია ყველგან მწვალებლობას – „ლუთერანულ ერესს“ – ეძებდა.

ეკლესიამ ფაქტობრივად თავადვე გამოიგონა „მწვალებლობა“, რათა ამ ნიშნით გაერთიანებული ადამიანების დევნა დაეწყო. თავად ავგუსტინელ ბერსა და თეოლოგიის დოქტორს, მარტინ ლუთერს რეფორმაციის აუცილებლობისაკენ რომში მოგზაურობამ და იქ ნანახმა ოქროთი და მარმარილოთი მოკაზმული ტაძრების ბრწყინვალებამ თუ სასულიერო პირთა ფუფუნებამ უბიძგა.

აურაცხელი სიმდიდრე, რომელსაც ეკლესია დაეპატრონა, ადამიანების დაშინებისა და დაშანტაჟების გზით იყო მოპოვებული. ეს მოვლენა ინდულგენციების სახელითაა ცნობილი: ადამიანებს ეკლესია შემოწირული ფულის მეშვეობით ჰპირდებოდა ცოდვების გამოსყიდვას და, ამგვარად, ჯოჯოხეთისგან თავის დაღწევას.

1772 წელს ფრანგი განმანათლებლის დენი დიდროს მიერ გამოცემულ „ფრანგულ ენციკლოპედიაში“ წერია:

„ჯოჯოხეთი რომ არ ყოფილიყო, უნდა გამოეგონათ“, რადგანაც ქრისტიანობას მორწმუნეთა დამორჩილების იარაღი არ ექნებოდა.

რამდენი ფანტაზიაც ეკლესიამ ჯოჯოხეთის და მასში მოხვედრილთა მარადიული ტანჯვის შეთხზვას შეალია, იმდენივე ძალისხმევა დასჭირდა სააქაოში ჯოჯოხეთის მოწყობას. არა უბრალოდ მწვალებელთა დევნასა და ჟლეტას ვგულისხმობ, არამედ იმასაც, რომ ადამიანის წამების ინსტრუმენტების დიდი ნაწილი სწორედ სულიერების მსახურებმა შექმნეს და მათვე დააგროვეს ცოდნა იმის შესახებაც, თუ რომელია ადამიანის სხეულში ყველაზე მტკივანი ნაწილები.

ქრისტიანობა, რომელიც ჩაგრულთა და გარიყულთა სარწმუნოებად გაჩნდა, სულ მალე ძალაუფლების მქონეთა და იერარქიული წესრიგის დაცვის იმუნურ სისტემად და სოციალური ჩაგვრის მთავარ ინსტრუმენტად გადაიქცა.

"და ისინი ჩაგრავენ გაჭირვებულებს"

მენოქიოს მწვალებლურ აზრებზე მეტად, საგანგაშო ეკლესიისთვის მისი სხვა სიტყვები აღმოჩნდა:

„ღმერთის უაღმატებულესობამ სულიწმინდა ყველას მისცა: ქრისტიანებს, მწვალებლებს, თურქებს, ებრაელებს და მას ისინი ყველა თანაბრად უყვარს, და ყოველი მათგანი თავისებურად ნეტარია. [...] მგონია, რომ ეკლესიის კანონები და მცნებები სავაჭრო საქონელია, რომლითაც ეკლესია ცხოვრობს. [...] ჩემი აზრით, ლათინურად ლაპარაკი გაჭირვებული ადამიანების გასაბითურებლადაა, რადგანაც სასამართლოს გარიგებისას ღარიბ ადამიანებს არაფერი ესმით და ოთხი სიტყვის თქმაც რომ უნდოდეთ, ამისთვის ვექილი სჭირდებათ. [...] ასე მგონია, რომ ჩვენს ამ გაერთიანებაში პაპი, კარდინალები და ეპისკოპოსები ისეთი მდიდრები არიან, რომ ყველაფერი ეკლესიას და სამღვდელოებას ეკუთვნის. და ისინი ჩაგრავენ გაჭირვებულებს“.

მენოქიოს მეგობრები აფრთხილებდნენ, თავი შეეკავებინა თავისი აზრების გასაჯაროებისგან, საკუთარი სიცოცხლე რომ შეენარჩუნებინა. მაგრამ მენოქიო ჯიუტობდა და თავს სწირავდა, ოღონდ ჯორდანო ბრუნოსგან ან მარტინ ლუთერისგან განსხვავებით, ამას აკეთებდა არა შემეცნების ტრფიალითა თუ ახალი რელიგიური მოძღვრების შექმნის სურვილით, არამედ სოციალურ უთანასწორობასა და ჩაგვრას აპროტესტებდა.

მწვალებლებად შერაცხული ინტელექტუალებისგან განსხვავებით, დაბალ ფენებში მწვალებლობასაც სხვა დანიშნულება ჰქონდა: მათი ნააზრევის მთავარი გზავნილი სოციალური უთანასწორობით სასოწარკვეთა იყო, „ეშმაკეული აზრების“ უკან კი ისეთ იდეალურ სამყაროზე ოცნება, სადაც ქრისტეც ერთ-ერთი მათგანი, მათი თანასწორია. ყველის ფორმის სამყარო და მატლი ანგელოზები იმ კულტურულ ფორმას მიეკუთვნება, რომელსაც მიხაილ ბახტინმა „კარნავალური“ უწოდა და ის ჩაგრული ფენების ეფემერული თავისუფლების გამოხატულებად მიიჩნია. მწვალებელთა და კუდიანთა დევნის მსხვერპლთა უდიდესი ნაწილი სწორედ ამ კარნავალური კულტურის უსახელო წარმომადგენლები იყვნენ.

Noli altum sapere

მენოქიოზე თანასოფლელები ამბობდნენ, გრძელი ენა აქვს და ერთი უბრალო მეწისქვილე ისეთ თემებზე ლაპარაკს ბედავს, რომლებზეც ფიქრს მას არავინ ეკითხებაო.

ეკლესია თავისუფალი აზრის ჩამახშობელ საკუთარ ინსტინქტს პავლე მოციქულის სიტყვებზე დაყრდნობით ამართლებდა: „ნურვინ იფიქრებს თავის თავზე უფრო მეტს, ვიდრე უნდა ფიქრობდეს“ (რომაელთა მიმართ 12, 3).

იმავე ეპისტოლედან ერთი ადგილი – „ნუ იქნები ქედმაღალი, არამედ გეშინოდეს!“ (11, 20) – დიდი გაუგებრობების გამომწვევი აღმოჩნდა. წმინდა იერონიმეს მიერ შესრულებულ ბიბლიის ლათინურ თარგმანში ეს სიტყვები ასე გამოიყურება: Noli altum sapere, sed time. გაუგებრობა გამოიწვია სიტყვა sapere-ს მნიშვნელობამ, რომელიც ძირითადად „ჭეშმარიტების ძიებად“ ან „შემეცნებადაც“ გაიგებოდა. აქედან გამომდინარე, ლათინურენოვანმა ეკლესიამ ეს სიტყვები შემეცნების აკრძალვისკენ მოწოდებად წაიკითხა: „ნუ ისურვებ მაღალ საგანთა შეცნობას, არამედ გეშინოდეს“ და მასზე დაყრდნობით აკრძალვების მთელი კასკადი ააგო: აკრძალულია ზეცის და, ზოგადად, ბუნების საიდუმლოებების ჭვრეტა; აკრძალულია საღვთო საიდუმლოებებში ძიება და აკრძალულია ძალაუფლების საიდუმლოებათა შეცნობა. ეს სამი ძირითადი აკრძალვა იცავდა შუა საუკუნეების იერარქიულ წესრიგს, რომელშიც დაბალ საფეხურზე მდგომ „უხმო უმრავლესობას“ ფაქტობრივად ყოველგვარი შემეცნების უფლება ჰქონდა ჩამორთმეული და, შესაბამისად, პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებში მონაწილეობის გზა გადაკეტილი.

პავლე მოციქულის დამახინჯებულად გაგებულ სიტყვებს XVI საუკუნეში ევროპული ჰუმანიზმის უდიდესი წარმომადგენელი ერაზმუს როტერდამელი გამოეხმაურა და ის ინტელექტუალური აკრძალვის ნაცვლად, სოციალურ კრიტიკად განმარტა: „ეს სიტყვები არ კიცხავს ერუდიციას, არამედ ცდილობს აგვაშოროს ამპარტავნება ჩვენი მიწიერი წარმატებების გამო. [...] სიტყვებით non altum sapere პავლე მიმართავდა მდიდრებს და არა სწავლულებს“. ჰოლანდიელ ჰუმანისტ სწავლულთა წრეებში გაჩნდა ახალი, რომაელი პოეტის ჰორაციუსისგან ნასესხები ფრაზა – sapere aude – „გაბედე შემეცნება“, რომელიც მოგვიანებით იმანუილ კანტმა განმანათლებლობის მთავარ დევიზად აქცია:

„განმანათლებლობა – ესაა ადამიანის გამოსვლა უმწიფრობიდან, რომელიც მისივე ბრალია. უმწიფრობა უუნარობაა, საკუთარი განსჯა სხვისი ხელმძღვანელობის გარეშე მოიხმარო. უმწიფრობა საკუთარი თავის ბრალია მაშინ, როცა მისი მიზეზი განსჯის ნაკლულობაში კი არა, გადაწყვეტილების და სიმამაცის არქონაშია.

Sapere aude! გაბედე საკუთარი განსჯის გამოყენება! – ესაა განმანათლებლობის დევიზი“.

გერმანული სიტყვა Unmündigkeit, რომელსაც კანტი „უმწიფრობის“ აღსანიშნავად იყენებს, ხალხური ეტიმოლოგიით „პირ-უტყვობას“, „უმეტყველებას“, ენის არქონას ნიშნავს. ენის, ან მეტყველების არქონას რამდენიმე მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს: ადამიანი არასრულწლოვანია და, მაშასადამე, მის ნაცვლად სხვა ლაპარაკობს, სხვა იღებს გადაწყვეტილებებს; მას ხმის უფლება არ აქვს და, ამდენად, არც რაიმე სახის ძალაუფლება გააჩნია, ანუ სრულიად უუფლებოა; მისი ხმა არ ისმის. მათ, ვინც ძალაუფლებას ფლობს ან პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებს იღებს, საჭიროდაც არ მიაჩნია იმ ადამიანთა აზრის მოსმენა, რომლებსაც აზრს არავინ ეკითხება და ისინი, პირუტყვებთან არიან გათანაბრებული, ან, უკეთეს შემთხვევაში, სტატისტიკურ ერთეულს წარმოადგენენ, რომ მათი არსებობა გარკვეულ საგადასახადო გაცვლის საგანთან გააიგივონ.

გაუმართავი ენა

XX საუკუნის ერთ-ერთმა უდიდესმა მემარცხენე თეორეტიკოსმა და პოლიტიკურმა მოღვაწემ ანტონიო გრამშიმ იტალიაში ფაშისტური რეჟიმის დროს პატიმრობაში ყოფნისას შექმნა ახალი ტერმინი – სუბალტერნი, რომელიც სიტყვასიტყვით „დაქვემდებარებულს“, „დაბალი რანგის“ ადამიანს ნიშნავს. გრამშიმ ამ სიტყვის მნიშვნელობა გააფართოვა და ის იმ სოციალური ჯგუფების აღმნიშვნელად აქცია, რომელთა ხმაც არ ისმის, ანუ მათ შესახებ არც ისტორიული ქრონიკები მოგვითხრობენ, არც პოლიტიკურ თუ კულტურულ პროცესებში აღიბეჭდება მათი მონაწილეობა. სხვადასხვა ისტორიულ ეპოქაში ამ კატეგორიას მიეკუთვნებოდნენ მონები, გლეხები, ქალები, პროლეტარიატი, არათეთრკანიანები, დევნილი რელიგიური ჯგუფები; თანამედროვე სამყაროში მათ რიცხვს აგრეთვე ლტოლვილებსა და უსახლკაროებსაც მიაკუთვნებენ.

გრამშის კულტურის თეორიის მიხედვით, კულტურა არ არსებობს, როგორც „ენციკლოპედიური ცოდნა“. ეროვნული კულტურა, თავისი სალიტერატურო ენით, არაბუნებრივი, ხელოვნური წარმონაქმნია, რომელიც, შეიძლება ითქვას, სტილიზაცია უფროა, ვიდრე რეალური არტეფაქტების მთლიანობა. ის, რასაც ნაციონალური კულტურა ეწოდება, „ჰეგემონიური“ კლასების წარმოსახვაა საკუთარ თავზე. სინამდვილეში ერთ ქვეყანაში არსებობს კულტურათა თუ კულტურულ ფორმათა სიმრავლე, რომელიც კლასობრივ-სოციალური ხასიათისაა, ანუ ყოველ სოციალურ ფენას, კლასს აქვს საკუთარი კულტურა და ჰყავს მისი წარმომადგენელი ინტელექტუალები.

გრამშის თქმით, ყველა ადამიანი ინტელექტუალია, თუმცა ყველა ადამიანს არ ცნობს საზოგადოება ინტელექტუალად.

ყოველი სოციალური ფენის კულტურა თავისებურ ენაზე გადმოიცემა. ენაში იგულისხმება არა მხოლოდ დიალექტი ან სოციოლექტი, არამედ ის კულტურული კოდები და აფექტები, რომლებითაც საკუთარ ნაფიქრ-ნააზრევსა და ემოციებს ეს თუ ის სოციალური ფენა და ჯგუფი გადმოსცემს. ასეთ „ენათა“ შორის სხვაობა შეიძლება იმდენად დიდი იყოს, რომ ერთი და იმავე ქვეყნის წარმომადგენელ სხვადასხვა სოციალურ ფენას ერთმანეთის ენა არ ესმოდეს. მათი ენები ისეთივე განსხვავებული იყოს, როგორიც მათი სამყაროები. მაღალი, ბიურგერული საზოგადოებისათვის დაბალი ფენების ენა გაუმართავი და ვულგარულია.

შუა საუკუნეებში, როდესაც ინკვიზიცია უხმო, დაბალ ფენებში კუდიანებსა და ჯადოქრებს დასდევდა, ყველაფერში ეშმაკეულების ძებნის პარანოია იმითაც იყო განპირობებული, რომ მაღალ ფენებს დაბალი ფენების ენა არ ესმოდათ.

„ბედნიერის სამყარო სულ სხვაა, ვიდრე უბედურის“ – ლუდვიგ ვიტგენშტაინი.

7 აგვისტოს, სამტრედიასთან, სოფელ დაფნარში, თავი მოიკლა 22 წლის დემურ სტურუამ. თვითმკვლელობის წინ მან გამოსამშვიდობებელი წერილი დატოვა:

„დემური სტურუა. პოლიციელი გოდერძიამ მემუქრებოდა ვინმეს პლანი ხუ არ აქო დათესილიო, უნდა მითხრაო. თორემ რაც არ გაგიკეთებია, იმას შეგტენიო, მემუქრებოდა და მანქანაში გამლახა, წამიყვანა იანეთისკენ და აქ მოგკლავო. მემუქრებოდა გოდერძი თევზაძე მილიციელი. მილიციასტან უნდა ითანამშრომლოვო, ვის აქვს და ვის არაო პლანი დათესილიო ან კულაშშიო ან დაფნარშიო და საჯავახოშიო. ეს მოხდა 07.08.2016 აგვისტოს, კარგად გემშვიდობებით ყველას. დემური სტურუა. 20:10. დედა დარჩი მარტო მაგრამ რა ვქნა“.

P.S.

მაღალი ფენები იმდენად არიან საზოგადოებრივ იერარქიაში მაღლა, რამდენადაც არსებობენ დაბალი, მაღალზე დაქვემდებარებული ფენები, რომელთა ჩაგვრაც გაბატონებულ კლასებს საკუთარ თავს ბატონად განაცდევინებს. ბატონი იმდენადაა ბატონი, რამდენადაც მას ყმები ჰყავს. თუ დაქვემდებარებული ფენები, კლასები, ხალხები, ქვეყნები გაქრებიან და აღარავინ იქნება დაჩაგრული, მაშინ ჰეგემონიაც თავის აზრს კარგავს. ესაა უთანასწორობის გრამატიკა, რომლის შეცვლა არც XXI საუკუნეში მოხერხებულა.

განმანათლებლობის კანტისეულ განსაზღვრებას უთანასწორობის გრამატიკის გათავალისწინებით თუ წავიკითხავთ, ის ასე უნდა გამოიყურებოდეს: "განმანათლებლობა - ესაა ადამიანის გამოსვლა უმწიფრობის მდგომარეობიდან, რომელიც მისი ბრალი არაა".  

შენი დახმარებით კიდევ უფრო მეტი მაღალი ხარისხის მასალის შექმნას შევძლებთ გამოწერა