ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN
თეგები: #ბუნება

ბაღი ქალაქში

"მოგეხსენებათ, რომ ტფილისელის მდგომარეობა ზაფხულ უმეტ-ნაკლებოდ შეედრება იმ სამ ყრმათა მდგომარეობას, რომელნიც, ძველის აღთქმის მოწმობით, შთავარდნილ იყვნენ ანთებულ სახმილში", - წერდა გაზეთი "ივერია" 1886 წელს. ეტლებისგან ამტვერებულ გზებსა და მზის მწველი სხივებისგან დამდგარ ხვატში ერთადერთი შვება და წამალი თბილისელებისთვის იყო ბაღები, სადაც ქალაქელები იკრიბებოდნენ, საუბრობდნენ, ილხენდნენ და ვაჭრობდნენ კიდეც.

 „როცა სანიმუშო ქალაქებს აშენებენ, ქმნიან სანიმუშო ფუნქციებს ან სანიმუშო ხელოვნურ ანსამბლებს, ყველაფერი დანარჩენი ნაგვად, წარსულის უსარგებლო მემკვიდრეობად იქცევა. ავტოსტრადის გაყვანისას, სუპერმარკეტის ან სუპერქალაქის შენებისას, თქვენ ავტომატურად გარემოს (ყველაფერს, რაც ამ ნაგებობებს გარს აკრავს) უდაბნოდ გარდაქმნით“.

კორპუსების უდაბნოები ცარიელი სივრცეებია, უმოძრაო, გაქვავებული, ცხელი კედლებითა და შენობების წაგრძელებული ჩრდილებით. ქალაქი დიდი, ნაცრისფერი მოცულობაა, სადაც ყავისფერი მიწიდან ამოზრდილი სიმწვანე იწევს, რომ ბეტონის გარსი რამენაირად ამოარღვიოს. ქალაქს ზემოდან დახედეთ და თავად დაინახავთ: ცემენტის ნაცრისფერ ზღვაში ქალაქის ბაღები მწვანე კუნძულებივითაა ამოჭრილი. ჟანგბადით დატენილი ბალონებივით ისინი ერთადერთი საშველია ჩახუთულ ერთფეროვნებაში.

თბილისს, როგორც ყველა სხვა ქალაქს, ამ ორ ფერს შორის ჭიდილი, რამდენიმე საუკუნეა, თან მოჰყვება. ჯერ თიხისფერ, აზიურ სტილში აწყობილ დედაქალაქში წუხდნენ ჭუჭყიან ქუჩებზე, მერე რუსეთის იმპერიის დროს გაევროპელებულ თბილისში, მერე – საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა რეალობაში. ფაქტია, რომ სწორედ ამ სხვადასხვაგვარ გზაგასაყარზე სიარულის პროცესში ჩამოუყალიბდათ თბილისელებს განსხვავებული დამოკიდებულებისა და ჩვევების ერთობლიობა მწვანე საჯარო სივრცეების მიმართ.

ბაღი თბილისური ურთიერთობებისთვის ყველაზე კომფორტული არეალია. სამხრეთულ ქალაქში, როგორიც თბილისია, ყველაფერი სწორედ ბაღში შეიძლება მოხდეს.

მეთულუხჩეები ბოტანიკურ ბაღში

1735 წელს ვახუშტი ბატონიშვილის შექმნილ თბილისის პირველ რუკაზე 11 ბაღია მონიშნული. ბაღები, ძირითადად, ქალაქის გალავნის გარეთ იყო და სანადირო ადგილებს წარმოადგენდა. ყველაზე ხშირად თბილისელები „საასპარეზო მოედანზე“ იკრიბებოდნენ. ის ახლანდელი ბარათაშვილის ხიდთან გავლებული ქალაქის გალავნიდან მოშორებით, დღევანდელი ალექსანდრეს ბაღის მიდამოებში მდებარეობდა. იქვე იყო „ყაიბულას ბაღი“, სადაც ასპარეზობების ცქერის შემდეგ სეირნობდნენ ხოლმე. ეს ტერიტორია მაშინ მტკვრის სანაპიროდ მიიჩნეოდა, რადგან მდინარის ერთ-ერთი ტოტი დღევანდელი „მშრალი ხიდის“ ქვეშ გადიოდა და ქმნიდა კუნძულს. ორბელიანის კუნძულიც, რომელსაც შემდგომში მადათოვის კუნძული დაერქვა, ბაღებით იყო დაფარული. თუმცა კუნძული კერძო საკუთრება გახლდათ, ამიტომ საჯარო თავშეყრისთვის „ყაიბულას ბაღს“ იყენებდნენ.

იმ დროში, თბილისის შემოგარენის უდიდესი ნაწილი სამეფო ბაღებს ეკავა. დღევანდელი ბოტანიკური ბაღის ადგილას სამი მცირე სამეფო ბაღი იყო. ამბობენ, გიორგი XII-ის ცოლი, მარიამ დედოფალი გულმოდგინედ უვლიდა ამ ბაღებსო. 1801 წლიდან კი, საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ, ეს ბაღი თბილისის ხაზინას გადაეცა, ხოლო 1845 წლის 1 მაისს, კავკასიის მეფისნაცვლის, მიხეილ ვორონცოვის განკარგულებით, მას „თბილისის ბოტანიკური ბაღი“ ეწოდა და მოვლა-პატრონობაც თავად კავკასიის მეფისნაცვალმა იკისრა.

ბოტანიკური ბაღი მეცხრამეტე საუკუნის კავკასიაში ერთადერთი სამეცნიერო კერა იყო. 1872 წელს საფრანგეთიდან ორანჟერეის ორი კარკასი ჩამოვიდა და სხვადასხვა ქვეყნიდან იშვიათი ჯიშის მცენარეებმა მოიყარა თავი. ბოტანიკურ ბაღში გაშენებული იყო ხეხილისა და ვაზის ნერგები. ბაღში გაიცემოდა ახალი ჯიშების ჩითილები, იყიდებოდა ბოსტნეული და ყურძენი.

ამ ბაღის ისტორია ზუსტად ირეკლავს იმ ძვრებსა და სიახლეებს, რაც იმდროინდელ თბილისში იწყება.

ის ნელ-ნელა სამეფო სანადირო ადგილიდან ქალაქურ ბაღად გადაიქცევა, სადაც თავს იყრიდნენ როგორც თბილისელები, ისე სამეცნიერო და სავაჭრო საქმიანობით დაინტერესებული უცხოელებიც. ამ დროიდან, ნელ-ნელა, თბილისიც ევროპული ქალაქის კონტურებს იძენს.

XIX საუკუნის პირველ ნახევარში თბილისი ფართოვდება. სოლოლაკის ბაღებისა და დღევანდელი რუსთაველის გამზირის ადგილას ახალი უბნები, ხოლო ქალაქის სიახლოვეს ახალი სოფლები ჩნდება. თბილისისა და მისი შემოგარენის დაგეგმარებაში დიდი წვლილი გერმანელმა კოლონისტებმა შეიტანეს. 1817-1819 წლებში და შემდგომშიც საქართველოში მათ რამდენიმე დასახლება დააარსეს, რომელთა შორის ორი თბილისში იყო. ერთი მათგანი, „თბილისის კოლონია“, დღევანდელი დავით აღმაშენებლის გამზირსა და მის მიმდებარე უბნებს ემთხვევა. აღმაშენებლის გამზირის ორივე მხარეს გერმანელებმა მცირე ზომის საცხოვრებელი სახლები ააგეს, ხეხილის ბაღები და ვენახები გააშენეს. ანალოგიური პრინციპით გაშენდა ცოტათი გვიან „ალექსანდერდორფიც“, რომელიც ახლანდელი დიდუბის ტერიტორიაზე იყო. ეს ადგილები ქალაქს XIX საუკუნის შუა პერიოდში შეუერთდა. ბაღების სიუხვის მიუხედავად, გერმანული უბნები თბილისელების თავშეყრის ადგილი არ გახდა. მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისიდან, როგორც პროდუქტით მომარაგების, ასევე შეხვედრის, მოლხენისა და სეირნობის კუთხით, ყველაზე პოპულარული ორთაჭალის კუნძული იყო.

„ორთაჭალის ბაღები ძველ დროიდანვე ქალაქის ხალხისთვის დროის გასატარებლად და საქეიფო ადგილად ითვლებოდა. იმ ჟამად მუშტაიდის მხარე და ვერის ბაღები არ იყვნენ. ამის გამოთაც კვირა უქმობით მთელი ორთაჭალის ბაღები ქალაქის ხალხით ივსებოდა, არღნების ხმა და ზურნა დუდუკის ხმები ადამიანის გულს ართობდნენ და უფრო მეტათ ყარაჩუხალი კინტოებისა“, – წერს კარაპეტ გრიგორიანცი.

ორთაჭალის ბაღების ხშირი სტუმარი იყო გრიგოლ ორბელიანი. ამბობენ, ნიკოლოზ ბარათაშვილს „ფიქრნი მტკვრის პირას“ სწორედ აქ დაუწერიაო. ორთაჭალის პეიზაჟებს ხშირად ხატავდა ნიკო ფიროსმანაშვილიც.

კარაპეტ გრიგორიანცის აღწერით, თბილისური ამბები ბოტანიკური ბაღის ქვედა ქუჩაზე, მუშტაიდის ბაღის სიახლოვეს, ალექსანდრეს ბაღის გასწვრივ, ან ორთაჭალის ბაღებში ხდება. თითქმის ყველა შემთხვევაში, როდესაც ის თბილისურ ამბავს ჰყვება, შეიძლება, ქუჩის სახელიც ახსენოს, მაგრამ იმისათვის, რომ დარწმუნდეს, მკითხველი ადგილმდებარეობას ზუსტად მიხვდებაო, გვეუბნება იმასაც, თუ რომელი ბაღის სიახლოვეს მოხდა ამბავი. ესეც გვარწმუნებს, რომ მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრის დასაწყისში თბილისური ყოველდღიურობა ბაღებს უკავშირდება.

ყველაზე პოპულარული საზოგადოებრივი ბაღი ალექსანდრეს ბაღი იყო, რომელიც ქალაქის ცენტრში მდებარეობდა. ის 1865 წელს გაიხსნა და რუსეთის იმპერატორის პატივსაცემად ალექსანდრეს ბაღი დაერქვა. აქ ერთი საინტერესო ამბავია. 1870-იან წლებში თბილისში ყველას სცოდნია ტატო წულუკიძის სახელი და გვარი. ტატო ქურდი და ავაზაკი იყო და არ დარჩენილა თბილისში რაღაცით მაინც გამორჩეული სახლი, რომელიც მას არ გაეძარცვა. შებინდების შემდეგ მისი შიშით ქუჩაში ვერავინ გამოდიოდა. მით უმეტეს, ცხვირს ვერავინ შეყოფდა ალექსანდრეს ბაღში. ტატო ყველაზე ხშირად ამ ბაღში იყო და ხანდახან ღამითაც აქ რჩებოდა. კერძო საკუთრებაში შევარდნის გარდა, თბილისის ყველაზე დიდმა ავაზაკმა ხალხს საჯარო სივრცე, თავშეყრის ადგილი წაართვა. თბილისური ყოველდღიურობისთვის ეს დიდად მტკივნეული რამ იყო. კარგად სცოდნია ტატოს, როგორ ეგრძნობინებინა ქალაქისთვის თავისი ძალაუფლება.

ალექსანდრეს ბაღი და მამა დავითის მთა

[ბოტანიკური ბაღის შემდეგ] „მეორე საქალაქო ბაღი – ეგრედ წოდებული ალექსანდრეს ბაღია და ჩვენებურად, ძველებურად კი ყაბახი. ერთ დროს იგი მართლა დიდს შეღავათს აძლევდა ქალაქის მცხოვრებლებს, მაგრამ დღეს მისის სიკეთე გაქარწყლებულია. მას აქეთ, რაც ზემო-ნაწილი ბაღისა გადიჭრა და გაუქმდა საზოგადოებისათვის, ბაღს დაეკარგა ის შნო და ის ლაზათი, რომელიც ჰქონდა უწინ“, – გაზეთი „ივერია“, 1886 წელი, 29 ივნისი.

1880-იან წლებში ალექსანდრეს ბაღის ზემოთა ნაწილში, დღევანდელი „ეროვნული გალერეის“ ანუ უწინდელი ისტორიული მუზეუმის – „დიდების ტაძრის“ მშენებლობისთვის ადგილი ჩამოიჭრა. ასევე, ბაღი შუაზე გაჭრეს და კონკა გაიყვანეს. სწორედ მაშინდელი კონკის გზა ჰყოფს დღევანდელ 9 აპრილის ბაღსა და ალექსანდრეს ბაღს ერთმანეთისგან. „დიდების ტაძრის“ მშენებლობის გამო ბაღს წაერთვა სცენა, სადაც ორკესტრი უკრავდა. ეს ფაქტი მოწმობს, რომ მშენებლობებისა და ბაღების დაპირისპირება უკვე კარგა ხანია მიმდინარეობს თბილისში. პროტესტის ნიშნად, იქ მოსეირნე საზოგადოებას უარიც კი უთქვამს შეკრებებზე და ახალი ბაღის ძებნა დაუწყიათ. ზემოთ მოყვანილ ფელეტონში, ასევე წერია, ალექსანდრეს ბაღი კინტოების და უბრალო ხალხის მოსალხენ ადგილადაც იქცა, რაც თბილისურ ელიტას აქამდეც აღიზიანებდაო:

„ამას კიდევ ისიც დაუმატეთ, რომ ალექსანდრეს ბაღი თანდათან ჰკარგავს იმ სიკეთეს, რომელიც ჰქონდა მას ადრე და თან-და-თან ემსგავსება საბოტანიკო ბაღს: „დარდიმანდი – ბიჭები“ და „აფრინდა – ქალები“ აქაც ეპატრონებიან სხვის კუთვნილებას და კიდეც დაესაკუთრებიან სამუდამოდ…“

ამავე წლის 27 იანვარს კი გაზეთი „ივერია“ წერდა:

„ერთად-ერთი სასეირნო ადგილი გოლოვინის პროსეპექტია, ოლქის სასამართლოს წინ და ალექსანდრეს ბაღის თავზე. მაგრამ ალექსანდრეს ბაღის თავზე ვერაფრით სასიამოვნია: აქ შენდება ამ ჟამად სამხედრო მუზეუმი და ამის გამო ბულვარი ხის მესერით არის გაუშნოებული და შევიწროებული. სასახლის გვერდზე კიდევ ცარიელი ალაგია დარჩენილი, სადაც კორპუსის ეკლესიის აგებას აპირებენ“, – ალექსანდრეს ბაღის სამშენებლო მასალით შელახვამ საბოლოოდ გადააწყვეტინა აქ მოსეირნე თბილისელების ნაწილს, რომ სხვა ბაღი მოეძებნათ.

გზები უკვე საკმარისად კარგი იყო, მოძრაობდა კონკაც, რომელსაც ძალიან იაფად გადაჰყავდა მგზავრები, ამიტომ ალექსანდრეს ბაღთან ერთად მუშტაიდის ბაღის პოპულარიზაციისთვის არაფერს შეუშლია ხელი.

XIX საუკუნის 30-იან წლებში თბილისში ირანიდან ჩამოვიდა მირ ფეხეთ-აღა სეიდ თავრიზი, რომელიც რუსეთ-ირანის ომში რუსეთის მხარეს გადასულა, ინფორმაციის გადაცემაში ყოფილა ჩართული და ომის დასრულების შემდეგ თავის სამშობლოში ვეღარ დაბრუნდა. რუსეთის იმპერიამ, მადლიერების ნიშნად, მას თბილისში მიწა მისცა, სადაც ქართველ ცოლთან ერთად ცხოვრობდა. სახლის წინ კი ბაღის გაშენება დაიწყო. გაიყვანა არხი, რომელიც დღესაც მოქმედია. დააარსა მუსულმანური სასულიერო სასწავლებელიც და თბილისელებისგანაც მალე დაიმსახურა პატივისცემა. ფეხეთ-აღა თავისი ქალაქის რელიგიური ლიდერი იყო და სწორედ მისი სასულიერო წოდებისგან „მუჯთაჰიდი“-სგან წარმოიშვა ბაღის სახელიც – მუშტაიდი. თქმულება გვიამბობს, რომ მუჯთაჰიდმა ცოლის გარდაცვალების შემდეგ, მის საფლავზე დარგული ვარდებით დაიწყო ბაღის მშენებლობა. სულ უფრო და უფრო მეტ ყვავილს ამატებდაო მუჯთაჰიდი ცოლის საფლავს, თითქოს მის დარდთან ერთად იზრდებოდა ყვავილების რაოდენობაც. ისტორია ლამაზია, მაგრამ მართალი არ არის. მუჯთაჰიდის ცოლი, მართლაც ამ ბაღშია დასაფლავებული, მაგრამ ბაღის მშენებლობა მის გარდაცვალებამდე დიდი ხნით ადრე დაიწყო. მუშტაიდის ბაღი დღევანდელი დინამოს სტადიონის ტერიტორიასაც მოიცავდა, ის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ბაღი იყო თბილისის ისტორიაში.

პავილიონი მუშტაიდის ბაღში

1845 წელს მუჯთაჰიდმა ირანში დაბრუნების ნებართვა მიიღო, ბაღი კი ერთ-ერთ ვაჭარს მიჰყიდა. მუშტაიდი ხელიდან ხელში გადადიოდა და გავერანების საფრთხეც ემუქრებოდა, რომ არა ალექსანდრეს ბაღის ამბავი. მას შემდეგ, რაც თბილისურმა ელიტამ მუშტაიდის ბაღს თვალი დაადგა, აქ აშენდა რესტორანი და დაიდგა სცენა. ახლა უკვე აქ ეწყობოდა ყველაზე მნიშვნელოვანი შეკრებები და კონცერტები. 1882 წელს მუშტაიდის ბაღიდან ჟან ბოდე საჰაერო ბუშტით სამჯერ გაფრინდა. ვერავინ გაბედა, ფრანგ მფრინავს ჰაერში გაჰყოლოდა, ამიტომ ჟან ბოდემ მემაწვნისგან სახედარი იქირავა და ასე აფრინდა. ბუშტი მეტეხის მიმდებარედ დაშვებულა. გაოცებული თბილისელები კუდში სირბილით მიჰყვებოდნენ საჰაერო ბუშტსა და მასში მჯდომ სახედარს, რომელიც მიწაზე დაშვების შემდეგ თავქუდმოგლეჯილი უმისამართოდ გაქცეულა. სწორედ მუშტაიდის ბაღის სცენაზე იხილა პირველად ნიკო ფიროსმანმა ფრანგი მომღერალი მარგარიტა და ამბობენ, რომ ერთ-ერთი გამოსვლის დამთავრების შემდეგ, აქ მოართვა მას უამრავი ვარდი დიდი ურმით.

„ამ ნაირად დაგვრჩა ეხლა ერთად ერთი ბაღი – მუშტაიდისა, რომელიც ბევრად სჯობია ყველა სხვა ბაღებს და რომელსაც მართლა რომ შეუძლია გული მოფხანოს საზოგადო მოთხოვნილებას“, – ნათქვამია 1886 წლის 29 ივნისის ფელეტონში.

XIX საუკუნის მეორე ნახევარი ქალაქის ფორმირების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი პერიოდია. მეფისნაცვალ ვორონცოვის დროს ქალაქის განაშენიანება რამდენიმე მიმართულებით გაიშალა. პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია სამრეწველო დანიშნულების ნაგებობები – რკინიგზის სადგური, ფაბრიკები, სახელოსნოები და ქარვასლები. სავაჭროდ ასეთი მოსახერხებელი ატმოსფეროს შექმნამ განაპირობა, რომ თბილისი ნელ-ნელა არა მხოლოდ საქართველოს, არამედ მთელი კავკასიის ცენტრი გახდა. დაარსდა სამეცნიერო დაწესებულებებიც – ობსერვატორია, სხვადასხვა სახის სასწავლებლები. ქალაქი კულტურული და ეკონომიკური მიმართულებით ვითარდებოდა და იზრდებოდა მისი მოსახლეობაც.

ქალაქის ცენტრში ახალი ბაღები გაშენდა, მხოლოდ ერთი განსხვავებით. მუშტაიდისა და ალექსანდრეს ბაღები, ორთაჭალის ბაღებისა და ბოტანიკური ბაღისგან განსხვავებით, ქალაქს პროდუქტითა და ნერგებით აღარ ამარაგებდა. ქალაქს ნელ-ნელა აგრარული საქმიანობები სცილდება და ურბანულ დასახლებად ფორმირდება. ეს ორი ბაღიც რადიკალურად განსხვავებულ ყაიდაზე იყო მოწყობილი. ალექსანდრეს ბაღი უფრო ევროპულ სტილს ინარჩუნებდა, ხოლო მუშტაიდის ბაღი უფრო აზიურ ფესვებზე იდგა. ქალაქის მრავალფეროვნება ამ კონტექსტშიც კარგად ჩანს.

„საღამოს ექვს საათზე, როცა მზე გადაიხრება – სიცოცხლე კვლავ გაიღვიძებს. ფანჯრები დაიღებიან, ქუჩებში მოსიარულები და ეტლნი ჩნდებიან; უკანასკნელთა მწკრივი მიდის მუშტაიდისკენ ან სხვა საყვარელ განაპირა ბაღებში. ამ დროიდგან დაწყობილი ხმაურობა აღარა თავდება გათენებამდის, ქუჩებში ყურთა-სმენა აღარ არის ეტლთა ხრიგინისაგან, ბაღებში განუწყვეტელ მუსიკის და სიმღერის ხმა ისმის. ქართველებს უყვართ ქეიფი და ხანგრძლივ და დიდის ამბით ქეიფობენ, ისე, რომ ზაფხულის მთვარიან ღამეებში სანთელი არა ჰქრება ბევრ სახლებსა და ბაღებში. ამ გვარ ღამეში ჰღირს კაცი ავიდეს ახლო-მახლო მთაზე და დახედოს ძირს ამ ზღვა სინათლესა, რომელიც ინთქმის მიხვეულ-მოხვეულ ქალაქის ქუჩებში, ან მბრწყინავს მრავალ და მშვენიერ ბაღის ჩრდილებში. სანახაობა მშვენიერია. მეტადრე როცა მოწმენდილი ცა მთვარის შუქს აფრქვევს ამ სურათს და ავსებს სიტურფით“, – წერს თბილისში გადმოსახლებული გერმანელი მწერალი არტურ ლაისტი.

თბილისში ცვლილებების ახალი ტალღა XX საუკუნის 1920-იანი წლებიდან იწყება. ამ პერიოდში ქალაქის განაშენიანება გენერალური გეგმის მიხედვით მიმდინარეობდა. გეგმა სულ ორჯერ: ჯერ 1930-იან, ხოლო შემდეგ 1950-იან წლებში შეიმუშავეს. თითოეულ მათგანში მკაცრად იყო გაწერილი განადგურებული რეკრეაციული ზონების აღდგენა და ახლის აშენებაც, თუმცა, მეორე საკითხია, რამდენად ზუსტად სრულდებოდა გეგმები.

„უკანასკნელ წლების განმავლობაში ტფილისი შესამჩნევად გაიზარდა, ის იზრდება დღითი-დღე. ამას აშკარად შეამჩნევთ, როცა მთაწმინდის კალთიდან გაჰხედავთ ქალაქს აღამოსავლეთით, სამხრეთით და დასავლეთით. ეს ზრდა განსაკუთრებით ემჩნევა დიდუბესა და ნაძალადევის რიაონებს. რამდენიმე წლის წინად გადაღმა მოტვლეპილი გორა მოჩანდა. ახლა? ახლა სულ სხვაა! ეს გორა, მისი შეფენება დასერილია ქუჩებით და ვეება ყუთებათ ერთიმეორეზე მიყრილი სახლების წყება გადადის ქედზე, ხევში და ამრიგად ჩრდილო დასავლის მიმართულებითაც იზრდება ტფილისი“, – გაზეთი „დროშა“ 1931 წლის 22 ნოემბრის ერთ-ერთ სტატიაში ახალი თბილისის დაბადებას გვამცნობს. ქალაქი ვეღარ აუდის ხალხის სიმრავლეს. თბილისი თავის კანში ვეღარ ეტევა. ძველი უბნების ვიწრო ქუჩებში ორი ეტლიც კი ვერ გაივლიდა, ამიტომ მათ განსატვირთად აუცილებელი იყო გზების მშენებლობა.

განაშენიანებაში მთავარი ცვლილება სწორედ აქ ხდება. მტკვარი მაგისტრალებს შორის მოექცა და მთლიანად მოსწყდა ქალაქს.

არადა, ვახუშტი ბატონიშვილის გეგმაზე კარგად ჩანს, რომ თავშეყრის მთავარი ადგილები და ბაღები, სწორედ მტკვრის სანაპირო ზოლს მიუყვებოდა. გზის მშენებლობას შეეწირა ორივე კუნძული. მადათოვის კუნძული ინდუსტრიალიზაციისგან უკვე დაღდასმული იყო. ხეხილის ბაღების მაგივრად, აქ დროთა განმავლობაში ქარხნები ააშენეს. მისი მეორე ნახევარი კი ნაგავსაყრელად იყო ქცეული, ამიტომ მტკვრის ამ ტოტის დაშრობაზე ლავრენტი ბერიას ბევრი არც უყოყმანია. საერთო გრძელი მაგისტრალისა და გზების მშენებლობისას გაიჩეხა ორთაჭალის ბაღებიც. ამგვარად, მივიღეთ მშრალი ხიდი მადათოვთან და უკუნძულო თბილისი. თუმცა, ქალაქის განაშენიანებისა და რეკრეაციული ზონების ფორმირებისათვის მნიშვნელოვანი უფრო 1950-იანი წლების გეგმა იყო.

მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო მიკრორაიონების მშენებლობა. ქალაქის ფართობი გაიზარდა, ამიტომ კონცენტრირებული დიდი ბაღების ნაცვლად, საჭირო იყო ლოკალური რეკრეაციული ზონები. მიკრორაიონების მშენებლობისას აუცილებლად ითვალისწინებდნენ გამწვანებასაც, მაგრამ გეგმები ხშირად პრაქტიკაში არასრულად ხორციელდებოდა. მაგალითად, საბურთალოს მშენებლობის დროს გათვალისწინებული იყო დიდი რეკრეაციული პარკი, სტადიონი და ზამთრის საცურაო აუზიც, თუმცა ვრცელი პარკი გაურკვეველი მიზეზის გამო გეგმიდან ამოვარდა. ასეთივე რამ შეემთხვა ვაზისუბნის მიკრორაიონსაც.

მიკრორაიონებში აუცილებელი გამწვანების მოთხოვნის გარდა, გარეუბნებში მასშტაბური რეკრეაციული ზონების მშენებლობაც დაიწყო. აუცილებლად უნდა ვახსენოთ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გაშენებული გამარჯვების, ახლა კი უკვე ვაკის პარკი. შეიქმნა თბილისის ზღვა, რომელიც სამგორის ველის სარწყავი იყო და გვალვებისგან გახუნებულ ველს წამლადაც ექცა. მის ირგვლივ სანერგე სათბურები აშენდა, ასევე რეკრეაციული ზონა შეიქმნა კუს ტბისა და ლისის ტბის მიმდებარედ, სადაც ბოსტნეულის მეურნეობაც იყო.

ვაკის პარკი, 1968 წელი

თუმცა, საბჭოთა კავშირის ტოტალიტარული რეჟიმის დროს ბაღებმა თავისუფლად შეკრების, მოლხენის, საუბრის სოციალური ფუნქცია დაკარგა. საარქივო კადრებში კარგად ჩანს, როგორ იკრიბება უამრავი ადამიანი მუშტაიდის ბაღში საბჭოთა ხელისუფლების მიერ მოწყობილ ზეიმზე, სადაც ქართული კინოს გმირი, ბაში-აჩუკი მოჰქრის ცხენით და იქვე ჭრიჭინა თავის მანქანას სიმღერის ფონზე შემოაყენებს, მაგრამ აქ აღარ არსებობს ორი განსხვავებული მოსაზრება, ან თუ არსებობს, ვეღარავის გაუზიარებ, საჯარო სივრცე კი კერძო აზრებისა და ადამიანების გარეშე აზრს კარგავს. მეცრამეტე საუკუნეში თბილისზე გაბატონებული ტატო წულუკიძე მეოცე საუკუნეში ინსტიტუციად დაბრუნდა, რაც კერძო საკუთრების გარდა, საჯარო სივრცეში ნათქვამ-გაგონილსაც კი აკონტროლებდა.

1969 წელს პაპაჩემს და ბებიაჩემს პირველი პაემანი მუშტაიდის ბაღში ჰქონდათ. საჯარო თავშეყრის ფუნქციის დაკარგვის შემდეგ ბაღები პაემნების ადგილი გახდა. წყვილ-წყვილად დადიოდნენ მეგობრებიც. სამყაროში, სადაც ჯერ არ იყო ინტერნეტი, რუსთაველის პროსპექტზე სეირნობა განტვირთვის მთავარ რიტუალს წარმოადგენდა, რაც ალექსანდრეს ბაღში გავლით გვირგვინდებოდა. ბაღებს ეს ერთადერთი დატვირთვაღა ჰქონდათ შერჩენილი, რადგან რესტორნები, კაფეები და სავაჭრო ადგილები კარგა ხნის წინ შესახლდნენ შენობებში. ხოლო რაც უფრო ნაკლები სოციალური საჭიროება აქვს ადგილს, მით უფრო სავარაუდოა, რომ მისი გაქრობა ვერავინ შეამჩნიოს.

2020 წლის გაზაფხულზე, ბაღებმა და საჯარო სივრცეებმა ყურადღება ისევ მიიქციეს. ეს გაზაფხული შესავლის გარეშე დამდგარი დისტოპიაა. სახლში ხარ. იცი, რომ გარეთ ვირუსია და ვერაფერს და ვერავის შეეხები. რეალობის ასეთი მკვეთრი ცვლილებების დროს, როგორც ხდება ხოლმე, ლექსიკაში ახალი სიტყვების გაჩენასთან ერთად, ძველი სიტყვებიც გადავაფასეთ. „სეირნობა“, მაგალითად. შინ ჯდომისას ნეტარება იყო სეირნობაზე ფიქრი. ფანჯრიდან სახლის ირგვლივ სასეირნო ადგილებს ვათვალიერებდი, სადაც ჯიბეში ხელებჩაწყობილი გავივლიდი, არაფერს შევეხებოდი და მშვიდად ვისუნთქებდი. დედაენის ბაღში მეგობრებთან ერთად სასმლით ხელში ბალახზე წამოწოლასაც ვიხსენებდი ამ დროს და აღარ მეთმობოდა არც ეს ადგილი დასავიწყებლად, რადგან მიწაზე ამოზრდილი კორპუსებისა და შენობების უდაბნოში თბილისის ბაღები ოაზისებს ჰგვანან და, საბედნიეროდ, ეს ჯერ მირაჟი არ არის.

 _____________________________
გამოყენებულია ფოტოები საქართველოს ეროვნული საპარლამენტო ბიბლიოთეკის არქივიდან