ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

"გაქცევის დღიურები"

„ამ სტრიქონებს რომ ვწერ, ახლაც მახრჩობს ცრემლები... სინანული – რათ მარგუნა ბედმა გადმოხვეწილება უცხო მხარეში და მომაკლო მშობლიური ალერსი – სითბო – სიყვარული...“

ამ სიტყვებით იწყებს თავისი ცხოვრების მოყოლას ემიგრანტი ქალი, ქრისტინე (ბადუ) თოდუა-წულუკიძე. 

„ჩემი თავგადასავალი და ზოგიერთი მოგონებანი“ 1950-60-იან წლებში, ბერლინში დაიწერა და დღემდე ბერლინში, წულუკიძეების საოჯახო არქივშია. ჩანაწერებს ჯერ ქრისტინეს შვილი, გოგი და შემდეგ შვილიშვილი, თენგიზი საგულდაგულოდ ინახავდნენ. იქვე აღმოჩნდა ქრისტინეს ძმის, იონა თოდუას დღიური და ქრისტინეს ქმრის, მიხეილ წულუკიძის ლიტერატურული, კრიტიკული და საზოგადოებრივ-პოლიტიკური შინაარსის ჩანაწერები. წულუკიძეები ბერლინში 1922 წლის იანვარში ჩავიდნენ, თუმცა მანამდე, თითქმის ერთი წელი, 1921 წლის მარტიდან გზაში გაატარეს.

„ბელაგორთ მიდის ბრძოლა? მაშასადამე, სურამის უღელტეხილი გადმოლახეს. იმედები აღარ არის. სამტრედიას მოკლე ხანში საფრთხე მოელის. მიშასაც გადაუწყვეტია ბათომისკენ წასვლა. ბადუც თან უნდა წაიყვანოს. მარი ქუთაისშია. ჩარჩება უეჭველია, თუ დღეს ვერ მივაწვდინეთ წერილი ან სამგზავრო. ჩემი საქმე ვერ გადამიწყვეტია. დავრჩე, თუ მეც წავიდე ბათომში. ნინას გადაწყვეტილი აქვს ჩემი წასვლა და მისი დარჩენა, მაგრამ მე ძლიერ მეძნელება ამის გადაწყვეტა. სულიერად დაცემული ვარ, მაგრამ თავს ძალას ვატან და ვმაგრდები. მიშაც გვირჩევს წასვლას, თვითონ ბადულიც უკვე ემზადება“, – წერდა იონა თოდუა 1921 წლის 8 მარტს თავის დღიურში. 

ბელაგორი მაშინ ხარაგაულს ერქვა, რომელსაც წითელი არმია მოსდგომოდა. სოციალ-დემოკრატი იონა თოდუა სამტრედიის რკინიგზაში მუშაობდა. ბადუ (ასე ეძახდნენ ქრისტინეს სახლში), რომელიც სოხუმის ქალთა ეპარქიულ სასწავლებელში ქართულს ასწავლიდა, ახლა ქმართან, ასევე სოციალ-დემოკრატ, აფხაზეთის ეროვნული საბჭოს წევრ მიხეილ წულუკიძესთან ერთად, ჯერ ბათუმისკენ მიდიოდა, და იქიდან კონსტანტინოპოლში გახიზვნით აპირებდა ბოლშევიკებისგან გაქცევას. იონაც მათ გაჰყვა და ორი თვის მანძილზე - 1921 წლის 8 მარტიდან 28 აპრილამდე წერდა დღიურს, რომელიც ზედმიწევნით ასახავს ამ მოკლე და თან უსაშველოდ გრძელ პერიოდს, რომელიც ქრისტინე თოდუას (და არა მარტო მისი) ხანგრძლივი ემიგრაციის დასაწყისიცაა.

უახლესი ისტორიის კვლევისას, საკმაოდ იშვიათად გვხვდება ასეთი „გაქცევის დღიურები“ – როგორც მნიშვნელოვანი ისტორიული მომენტის პირველწყარო, რომელიც ერთი ჩვეულებრივი ადამიანის გამოცდილებასა და განცდებზე დაყრდნობით, ამ თავისი ხაზგასმულად ინტიმური თხრობით, ბევრი გაქცეულის ამბავს ჰყვება. 1921 წელს გზა ჯერ ბათუმამდე და შემდეგ ბათუმიდან კონსტანტინოპოლამდე არაერთმა პოლიტიკურმა ემიგრანტმა გაიარა. 

„ამინდმა გამოიდარა. დღეს მზეა. იქნებ გამათბოს, მაგრამ რას გაათბობს დაჩაგრულ გულს! სევდა და გამოურკვეველი მდგომარეობა. სიძვირე დღითიდღე იზრდება. დღესაც პური არ არის. ჭადი თუკი იშოვნე – 350 მან. გირვანქა. სადილი 750-დან 1500-მდე გაზდილა. ნასადილევს ოთახში წავედი. მიშამ სთქვა უთუოდ ხვალ მოგვიხდება წასვლა ბათუმიდანო. მას გადაწყვეტილი აქვს წასვლა. მე ისევ რყევაში ვარ, მიუხედავად ვიზის აღებისა. ასე მგონია ყველაფერს ვკარგავ. მოვიკრიფე გონება და მისი ახსნა-განმარტების ან უკანასკნელი რჩევის შემდეგ – დავთანხმდი, მაგრამ გულში ვერ დავრწმუნებულიყავ რომ საქართველო უნდა დამეტოვებინა. საღამოს დაწოლის წინ დავწერე წერილი ნინასთან, რომელშიც ვწერდი უცხოეთში წასვლის შესახებ შესაძლებლობაზე. წერილის ყოველი სიტყვა იყო ამოხეთქილი სევდა, ნაღველი და ყელზე ბოღმა მადგა წერის დროს“.

იონამ, ქრისტინემ და მიშამ 17 მარტს ბათუმიც დატოვეს და სტამბულისკენ გაემგზავრნენ. იონა, რომელიც თითქოს შემთხვევით მოხვდა ემიგრაციის ამ ტალღაში, უკვე გემზე მყოფი, ბათუმის დატოვების ამბებს დღიურში აღწერდა:

17. მარტი – მზიანი დღეა, მაგრამ გულში წვიმს. ვცდილობ გამაგრებას. ხმებია, მთავრობამ არჩია ისევ ბოლშევიკებმა დაიპყროს სჯობს ბათომის ოლქი, ვინემ ის ქემალის შერჩეს. რადგანაც ასე ტერიტორია მთლიანი დარჩება და როცა აღსდგება საქართველო – მთლიანი აღსდგებაო. გამოსწორდა ამით ცოტა არ იყოს პერსპექტივები და მთლიანი საქართველოს ოდესმე აღდგენის იმედი კვლავ დაიბადა ჩემს გულშიც. მაშასადამე, მთავრობა და ზოგიერთი მოღვაწეები წავლენ საზღვარგარეთ. წერილის გადასაცემათ წავედი სადგურისკენ. ვნახე ოლია ლეკვეიშვილი (ს.რკ.გზ.უმ. დაწყ. სასწ. მასწავლებელი), რომელიც აპირებდა სამტრედიისკენ როგორმე წასვლას. რადგანაც ქალი იყო, მით უფრო შეეძლო მას სამტრედიაში მომხდარიყო და ამ იმედით და მისივე შეპირებით გადავეცი წერილი. მითხრა თუ ცოცხალი ჩავედი უეჭველად გადავცემო. წამოვედი სახლში დაღონებული ... ოთახში რომ მოვედი, ხიბაკიც ჩემი შეკრული დამხვდა. შეკრული იყო აგრეთვე მიშას და ბადუს ხიბაკები. გული მომიკვდა, ნუთუ მივდივართ, საქართველოს საყვარელს ვტოვებთ თქვა...

... მაშ დღეს წავალთ. მიშამ მოიტანა ნებართვა მგზავრობისა ან „მარია“ ან „ვესტა“-ზე (გემების სახელია). ავკიდეთ ხიბაკები მუშას და გავსწიეთ ნავსადგურისკენ. „მარია“ უკვე დაძრულიყო, დაგვაგვიანდა. ვრჩებით. სთქვეს „მარია“ რეიდზე გაჩერდება და „შლუპკებზე“ შეიძლება მისვლაო. უცებ გემის ერთი ნაწილი კვლავ მოადგა ნაპირს. გავიქეცით იქითკენ, შევყარეთ ხიბაკი და ავტოტყდით ძლივს გემზე. მოვასწარით მადლობა ღმერთს. საკმარისი სურსათის უქონლობა გვაწუხებს, მაგრამ სხვებს ექნებაო და ამის იმედით ვართ. სხვებსაც ნაკლებათ აღმოაჩნდა. ზოგი ამბობს გზაში ვიქნებით ხუთი დღეო, ზოგი ამბობს ერთი კვირა ან მეტიცო. რა ვქნათ? უკვე შიმშილის აჩრდილია ზღვაში. იმ ღამეს რეიდზე ვიყავით გაჩერებული, 8-9 საათიდან ქალაქში უკვე ატყდა სროლა. ეს ალბათ ადგილობრივი ქურდ-ბაცაცები და ყაჩაღები არიან, რომ უფრო ადვილათ გააკეთონ თავისი ბნელი საქმეები. ბოლშევიკები ჯერ არ არიან შემოსულნი. მთელი ღამე ისმოდა სროლა. ღამე ბადულის უშოვეთ დასაწოლი ადგილი და მე და მიშას დამჯდარი გვეძინა გაწვალებულათ. ადგილები კაიუტებში აღარ იყო. 18 მარტი, პარასკევი – იალონზე სროლა გაძლიერდა და ტყვიის მფრქვეველით დაიწყო მუშაობა. გამოირკვა ქემალისტებს და ჩვენებს შორის სწარმოებს ბრძოლა. ბოლშევიკებიც ქემალისტებს მოცხებენ, როცა მოაწევენ. ზარბაზნების ხმაც ხშირად ისმის. ვდგევართ და ვუყურებთ ამ სურათს ზღვიდან, მოშორებით. ჯერჯერობით დავახწიეთ თავი. შიმშილის მოლოდინი მაინც გვაწუხებს. ჩაი დავლიეთ ჭადით და კონსერვი. ამხანაგებმა მოგვცა (ჭადში გავუცვალეთ). ჯერ კიდევ აქ ვდგევართ. სთქვეს კონსერვებს დაგვირიგებენო და პურსაც, შაქარსაც და ჩაისაცო. იმედი მოგვეცა. მაშასადამე, შიმშილით არ დავიხოცებით გზაშიო. დაგვირიგეს. ნაშუადღევს, უკვე დაიძრა გემი. მშვიდობით ბათუმო! მშვიდობით საქართველო! მშვიდობით ნინა, ეთერი, თეზიკო, დედა, მამა. მშვიდობით ყველა. გტოვებთ დარწმუნებული, რომ მალე ისევ გნახავთ ყველას. ოხ, არ ვიცი მაინც რამდენი ხნით მივდივარ ან როგორ დაგვხვდებით. გამაგრდი გულო! გაუძელ ჭირს! გემი ძლიერ ნელა მიდიოდა, რადგანაც სამი მიყავდა ბუქსირზე....“

ამ ან მომდევნო, ან სულაც წინა დღის ნაკადს, ბათუმიდან სტამბულისაკენ უამრავი ადამიანი გაჰყვა. ზოგი, მათ შორის იონა თოდუა, რამდენიმე თვეში დაბრუნდა უკან. ზოგი კი სტამბულიდან სხვა ქვეყნებში მიემგზავრებოდა იმ იმედით, რომ ეს გაქცევაც დროებითი იქნებოდა.

იმ ადამიანების შესახებ, რომლებიც 1921 წლის საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ საქართველოდან წავიდნენ, ძირითადად ვიცით მხოლოდ ქართული ემიგრაციის პოლიტიკური ცენტრიდან – საფრანგეთის ქართული სათვისტომოს ისტორიიდან. გაცილებით მწირია ცოდნა  სხვა ქვეყნებში გადახვეწილი ქართველი ემიგრანტების შესახებ, რომელთაც უცხო საზოგადოებასთან შეგუებისა და თვითდამკვიდრების პროცესში ხშირად უფრო მძიმე წინააღმდეგობათა გადალახვა უწევდათ. ასეთი ადგილია გერმანია, სადაც ქართული ემიგრაციის პოლიტიკური ცენტრი 1921-1945 წლებში იყო ბერლინი, მოგვიანებით კი მიუნხენი გახდა.

გერმანია თავშესაფრად აირჩიეს ძირითადად მათ, ვინც მანამდე, სწორედ ამ ქვეყნის უნივერსიტეტებში სწავლობდა. ბერლინში, 1921 წლიდან ცხოვრობდნენ პოლიტიკური ემიგრანტები და სტუდენტები, რომლებიც საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამთავრობო სტიპენდიით ან მის გარეშე იღებდნენ განათლებას. 1922 წელს ბერლინის ქართველთა რიგებს მიხეილ წულუკიძე და ქრისტინე თოდუაც შეუერთდნენ. მიხეილს სწორედ გერმანიაში ჰქონდა მიღებული უმაღლესი განათლება და ახალი, ემიგრანტული, ცხოვრების დაწყებაც აქ გადაწყვიტა.

„ბერლინში იყო საქართველოს ყოფილი მთავრობის მიერ გამოგზავნილი ელჩი, განსვენებული ვლადიმერ ახმეტელი ... პირველი მსოფლიო ომის წაგებით დაზარალებული გერმანია და მისი მთავრობა ვერავითარ დახმარებას ვერ უწევდა საქართველოს ყოფილ მთავრობის საელჩოს, რომელსაც სამი წლის კარგი ცხოვრების შემდეგ, არავითარი თანხა უკვე აღარ გააჩნდა, რომ დახმარება გაეწია ახალ ჩამოსულ ქართველ ლტოლვილებისთვის. პირველად ჩვენც მივედით საელჩოში. აქ ტიროდენ შეწუხებული ხალხი, ბევრის სახეზე წაიკითხავდი აღელვებას, უიმედობას. სურათია: ყოფილი მთავრობის სტიპენდიანტები, რომელთაც სწავლის გაგრძელება უფულობის გამო არ შეეძლოთ. ლტოლვილები, ჯერ კიდევ მოუწყობელ-უბინაო. მასთან შეხვდებოდი ორიოდე ქართველს, მდიდრულად გამოწყობილს, თამამად საელჩოში შემოდიოდა და დროს დაუკითხავად ელჩის ოთახში შედიოდა....

 ... ჩვენ როგორც იყო დავბინავდით. დავრწმუნდით, რომ ასეთ ყველასათვის გაჭირვებულ დროს, შესამჩნევი დახმარება არსაიდან არ იქნებოდა“, – იხსენებდა ქრისტინე თოდუა-წულუკიძე.

1940 წლიდან ბერლინის სათვისტომოში შედიოდნენ ის ქართველი სამხედრო ტყვეებიც, რომლებმაც სხვა ქართველი ემიგრანტების მეშვეობით დააღწიეს თავი ტყვეთა ბანაკებს. ასე რომ, ბერლინის სათვისტომო საკმაოდ წარმომადგენლობითი უნდა ყოფილიყო. მხოლოდ ეგაა, ამ მრავალფეროვნების ასახვა ვერ მოხერხდა, ზოგჯერ არათუ ბიოგრაფიების, ადამიანების ვინაობის დადგენაც კი რთულია. განსაკუთრებით ცოტა რამ არის ცნობილი ქალებზე, რომლებიც ემიგრაციაში გაჰყვნენ საზოგადოებრივად და პოლიტიკურად აქტიურ ქმრებს, მამებს, ძმებს. ემიგრანტი ქალების შესახებ ხშირად არც ის ვიცით, რას საქმიანობდნენ, როგორ უმკლავდებოდნენ სიძნელეებს, რით ირჩენდნენ თავს და, საერთოდ, რა ბედი ეწიათ. იმდენად ცოტა რამ ვიცით მათ შესახებ, რომ ხანდახან იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს, ამ უჩინარ ქალებს არაფერი დაუკარგავთ, უარი არაფერზე უთქვამთ, თითქოს არც არსებულან.

„ჩემი მშობლები, ძმები და დები დარჩნენ სამშობლოში. თავიანთ ადგილებზე, თავიანთ სახლ-კარში. მე კი მოვწყდი მათ და ბრმად გავყევი საბედისწერო გზას.არ ვიცოდი საით, ან რატომ მივდიოდი, რამდენი ხნით ან რა მომავლით. მხოლოდ ეს კი ვიცოდი, რომ ჩემი ქმარი საზღვარგარეთ მიდიოდა და მე, როგორც მისი მეუღლე, ძალაუნებურად, თან უნდა გავყოლოდი. ... ერთი წელიწადი ვცხოვრობდით კონსტანტინეპოლში,უცხო ხალხში, ჩემთვის უცნობ წრეში, უსაქმოდ, უმუშევროდ. ეს მდგომარეობა აუტანელი იყო ჩემთვის. სულიერად ავად გავხთი – დავნაღვლიანდი. ვეძებდი საშვალებას სამშობლოში დაბრუნებისას, მაგრამ ვერ ვახერხებდი. პირიქით, საბედისწერო გზა კიდევ მეტად გაგრძელდა, კიდევ მეტად დავშორდი საყვარელ სამშობლოს...“

ქრისტინე თოდუა-წულუკიძე ამ მხრივ იშვიათი გამონაკლისია; მისი ძმის, იონას, „გაქცევის დღიურებისა“ არ იყოს, ქრისტინეს მოგონებებიც სცდება ერთი ადამიანის, ერთი ოჯახის და ბედისწერის ფარგლებს და სხვა უამრავი ემიგრანტის მდგომარეობას გვიზიარებს პირდაპირ, თუ ირიბად. იმათ შესახებაც ჰყვება, ვისიც არც დღიური შემორჩა, არც წერილი და, რიგ შემთხვევებში – არც სახელი. 

მთელი დღე მშიერი ვიყავი. უცდიდი მიშას, რაიმე საჭმელი მოეტანა. მიშა მოაბიტის ხიდთან შემხთა. არავითარი საჭმელი არ ქონდა. მიშამ მითხრა: „ერთი წუთი აქ დამიცადე“ – მე გადავწყვიტე ხიდიდან გადავარდნა, ავიწიე... მაშინათვე ვიგრძენი ბავში გაინძრა მუცელში... ვიდექი, გაქვავებული... პატარა ტირგარტენში შევედი და სკამზე დავჯექი. მიშამ ბევრი მეძია, მნახა მთლად გაფითრებული... ამოიღო ჯიბიდან ორი იტალიური ლირა და რამოდენიმე ფენიგები და მითხრა: ეს მომცა სანდრო კორძაიამ. სანოვაგე, ყველაფერი დაკეტილი იყო. მე, შიმშილზე აღარ ვფიქრობდი... მიშას გაუნაწილე ჩემი სასოწარკვეთილება... ბევრი ვიტირეთ... წავედით სახლში...“

სიღატაკე და სასოწარკვეთა მხოლოდ წულუკიძეების ხვედრი კი არა, ზოგადად ემიგრაციის უდიდესი ნაწილის ყოველდღიურობა იყო. 1922 წელს ქრისტინე და მიხეილ წულუკიძეებს შვილი, გოგი წულუკიძე გაუჩნდათ. იმის გამო, რომ მეტროს ორი ბილეთის ყიდვა ვერ შეძლეს, ქრისტინე სამშობიაროში მარტო წავიდა.

„ქართველ მანდილოსნებმა: პელაგია გეგელაშვილისმა და თამარ პაპავასმა მნახენ საავადმყოფოში. მომილოცენ და მომიტანენ ბავშვისთვის საჭირო თეთრეული და ჩასაცმელი, რომელიც მე დამზადებული არ მქონდა. დამპირდენ ცოტაოდენ დახმარებას და საკერავი სამუშაოს შოვნას. ათი დღის შემდეგ გამოვეწერე საავადმყოფოდან და მალე დავიწყე კერვა და ქარგვით ფულის შოვნა. მიშაც მუშაობდა ხანდისხან, მაგრამ ცხოვრება მაინც ძნელი იყო ქალაქში…“

„...ამასობაში უკვე საღამოს ათი საათი შესრულდა და ჩემმა უმოწყალო დიასახლისმა მაგიდის ელექტრონის სანათი თან წაიღო. მე კი უსათუოდ დილით ადრე ჩემი სამუშაო უნდა ჩამებარებინა პატრონისთვის, მაგრამ ჯერ გათავებული არ მქონდა. სხვა ძალა აღარ იყო, ხერხისთვის უნდა მიმემართა: ჩემს ოთახში ერთ ჭერზე ჩამოკიდებული სინათლის მეტი არაფერი სხვა სინათლე აღარ იყო. ზედ დავჯექი მაღალ მაგიდაზე სინათლის ქვეშ და თავგანწირული სიჩქარით დავიწყე ქარგვა. თან გახარებული ვიყავი, რომ გოგია წყნარად სუნთქავდა. თან ვოცნებობდი: „ხვალ დილას ფულს რომ ავიღებ, ჩემს გოგიას ბევრ ხილს და ნამცხვარს უყიდი-თქო“. შუაღამეს უკვე გადასცილდა. მიშა სადღაც დროებით მუშაობდა და ყოველ წუთს უნდა მოსულიყო, მაგრამ ჯერ არ სჩანდა. ძალიან დაღლილობას ვგრძნობდი, მაგრამ ჩემი სამუშაო კიდევ არ იყო გათავებული. ჩამეძინა საკერავზე. მესიზმრა: ვითომ ჩემი საქარგავი პერანგი იზდება-იზდება, იმას კიდევ სხვა პერანგები ემატება... ჩემს გარშემო თოვს მოუთავებელი პერანგებით... მე კი ყველა უნდა მოვქარგო, წასაღებად მოვამზადო. თან ვგრძნობ, მეტი არ შემიძლია და უცებ, არაადამიანური ხმით დავიყვირე: „მეტი არ შემიძლია!“ და თან შიშით გამომეღვიძა! აბრეშუმის ძაფიანი ნემსი ხელში მეჭირა. სულ გაციებული ვიყავი და მჩხვლეტავი ტკივილი ვიგრძენი გვერდებში...“

ბერლინში ცხოვრება უფულობის გამო ბევრმა ვერ შეძლო და იქვე, ქალაქის გარეუბანში, ადლერსჰოფის წითელი ჯვრის ლტოლვილთა ბანაკში (ბარაკები) გადავიდა საცხოვრებლად, მათ შორის წულუკიძეებიც. ქალები მუშაობდნენ ხელსაქმეზე, კაცები კი ბავშვებს უვლიდნენ და საჭმელს ამზადებდნენ; ასევე ნაქარგ-ნაქსოვი მიჰქონდათ ბერლინში და დამკვეთებს აბარებდნენ.

„ვმუშაობდი განუწყვეტლივ. მაგრამ ამ ფულით გოგიას ფეხსაცმელსაც ვერ ვყიდულობდი. ბავშვი დახეული ფეხსაცმელით მუდამ ცივდებოდა. ხშირად გოგია დაყავდათ სასეირნოდ, ხან ერთ, ხან მეორეს მამულიშვილებს. ერთხელ გოგია მხარზე შეიჯინა ვიქტორ ნოზაძემ და წავიდენ სასეირნოდ. ამ კეთილმა ადამიანმა ფეხსაცმელი უყიდა გოგიას. შეიძლება თავის უკანასკნელი ფულით. გოგია სულ მაჩვენებდა თავის ახალ ფეხსაცმელს. უსიტყვოდ მადლობა გადავუხადე ვიქტორს და ჩუმად ვიტირე...“

1922 წლიდან, ანუ ბერლინში ჩასვლიდან მოყოლებული – ქრისტინე არ კარგავდა სამშობლოში დაბრუნების იმედს. ეს საკითხი არაერთხელ გამხდარა ქმართან უთანხმოების მიზეზიც. მრავალწლიანი იმედისა და მოლოდინის შემდეგ, ოციანი წლების ბოლოს, მან გააცნობიერა, რომ სამშობლოში ვერ ბრუნდებოდა და სწორედ ეს მომენტი აღმოჩნდა მისთვის გარდამტეხი. რეალობის გააზრებამ მოქმედებისკენ უბიძგა და გადაწყვიტა სწავლა დაეწყო.

ჩემი თხოვნა-ვედრება იყო ჩემი მეუღლესადმი სამშობლოში დაბრუნების. მით უმეტეს, ჩემი მშობლები კარგ წერილებს იწერებოდენ, რომ ყველანი, ახლო და შორი ნათესავები კარგად არიან და გვთხოვდნენ, რომ მალე ჩამოვსულიყავით. მიშაც თანახმა იყო სამშობლოში დაბრუნების, მაგრამ ამისათვის საჭირო სამგზავრო ფულის შოვნა შეუძლებელი შეიქნა. ... იანვრის 22 წელსბერლინში ჩამოსვლის შემდეგ მე „საელჩოში“ არ ვყოფილვარ და არც ვიცი, რა ხთებოდა იქ. მხოლოდ მიშა იყო ხანდისხან ფულის სასესხებლად და თითქმის ყოველთვის შეწუხებული ბრუნდებოდა შინ. ჩემს საყვედურზე, რომ სამშობლოში წასასვლელად არაფერი კეთდებოდა, მეუბნებოდა, რომ საშინელ მდგომარეობაშია ქართული ემიგრაცია და ჩვენისთანა გაჭირვებულები მათში ბევრნი არიანო. ჩემს სასოწარკვეთილებას საზღვარი არ ქონდა. რა უნდა მექნა და სად უნდა წავსულიყავი ბავშვით ხელში?! ... მე როგორც სულიერად, ისე ფიზიკურად ავად გავხდი. ვხედავდი, რომ არაფერი მომავალი როგორც მე, ისე ჩემს შვილს, არ ქონდა. რა უნდა გამოსულიყო ჩემი გოგიასაგან. ხშირად იყო ჩემ და ჩემ მეუღლეს შორის უკმაყოფილება... ერთხელ ერთ გერმანელის ოჯახში ბავშვიანად გავიხიზნე და სამი დღე არ მოვსულვარ სახლში. მიშა ამ შემთხვევით ძალიან დაშინებულიყო და რომ დავბრუნდით, სამივემ ბევრი ვიტირეთ. თვითონაც იტირა და მითხრა; „ბადუ, შენ არ გესმის ემიგრაციის მდგომარეობა. ჩვენსავით რამდენს უნდა დაბრუნება, მაგრამ ვერ ბედავენ და მეც ვერ ვბედავ, რადგანაც ცხადია, რომ ემიგრანტობას არ გვაპატიებენო“. მახსოვს გული კინაღამ გამისკდა, სასოწარკვეთილებით წამოვიყვირე: „მითხარი, რა მომავალი აქვს ჩემს შვილს?!“ – უპასუხოდ, ორივე გაფითრებული, ერთმანეთს მივჩერებოდით, თითქოს გამოსავალს ვეძებდით, მაგრამ გამოსავალი არსად იყო. ჯანმრთელობაც რომ არ შეგვწევდა! ნათლად ვხედავდი, რომ სამივეს დაღუპვა მოგველოდა. დავფიქრდი, გამოვერკვიე და ამ საღამოსვე გადავწყვიტე, მედიკურ ფაკულტეტზე სწავლის დაწყება. როგორ ყოველმხრივ სიძნელეს ეს გამოიწვევდა, ამაზე სრული წარმოდგენა არ მქონდა და არც ბევრი მიფიქრია და შეიძლება იმიტომაც გავბედე ამ დიდი ნაბიჯის გადადგმა. ... მეორე დღეს მიშას გაუნაწილე ჩემი გადაწყვეტილება. ავადმყოფი, დაღლილი სახე გაუპრწყინდა და გახარებულმა მითხრა: „ბადუ, შენ შეძლებ ამ საქმეს. და მე რითაც შემეძლება, ხელს შეგიწყობო“. ახლა კი ბევრად უფრო გავთამამდი“.

ასე დაიწყო ქრისტინე (ბადუ) თოდუა-წულუკიძის კიდევ ერთი თავგადასავალი – 1927 წელს მან ბერლინის უნივერსიტეტში, სამედიცინო ფაკულტეტზე ჩააბარა,  როგორც უცხოელს, სწავლის პროცესში განსაკუთრებით დიდი ჯაფა დაადგა, თუმცა შეუპოვარი და მიზანსწრაფული ხასიათის წყალობით 1935 წლისთვის ძირითადი კურსი წარმატებით დაასრულა და დოქტორანტურაში განაგრძო სწავლა.

„1927 წელს, ჩემი სიმწიფის მოწმობით მიმიღეს ბერლინის უნივერსიტეტში მედიკურ ფაკულტეტზე იმ პირობით, რომ ოთხი სემესტრის შემდეგ უცხოელისთვის დამატებითი გამოცდები შვიდ საგანში უნდა ჩამებარებინა და მხოლოდ მაშინ შემეძლო ფიზიკუმიას ეგზამენის ჩაბარება. მე იმდენად გახარებული ვიყავი, რომ არავითარი სიძნელის არ მეშინოდა. ... ასე მიდიოდა დღეები და თვეები თავდავიწყებაში, ოღონდ როგორმე ჩემი დასახული მიზნისთვის მიმეღწია. უსათუოდ საჭირო იყო სიბეჯითის ეგზამენის ჩაბარება ანატომიაში, რომ მიმეღო ალექსანდრე ჰუმბოლდტის სტიპენდია, რომელიც ინიშნებოდა ნიჭიერი უცხოელებისათვის [აღნიშნულ სტიპენდიას ქრისტინე რამდენიმე წელი იღებდა - ა.მ.]. 1930 წელს გაზაფხულზე ჩავაბარე გამოცთები „სიმწიფის მოწმობის“. ამავე წლის შემოდგომაზე ჩავაბარე წინაკლინიკური გამოცთები ე.ი. ფიზიკური მედიკური ფაკულტეტის. როგორც მე, ისე მიშა და ჩემი ახლო მეგობრები ძალიან გახარებული ვიყავით.

ეს ამბავი გახმაურდა ქართულ კოლონიაში. მოდიოდა მილოცვის წერილები სიხარულის და გაკვირვების შინაარსით, თითქოს სასწაული მომეხდინა. ასეთ ჩემ წინსვლა და გამარჯვებაში პირველი ღვაწლი მიუძღოდა მიშას ერთგულ დახმარებას და ჩემს მეგობრებს – გერდა და ილზეს. თან ჩემს პროფესორებს, რომლებიც სამართლიანად აფასებდენ ჩემს შრომას. პატივისცემა და კეთილი სურვილი ქონდათ ჩემდამი, რაც მე მამხნევებდა და შრომის უნარს მიმატებდა...“

წლების მანძილზე სწავლისა და მუშაობის შედეგად ქრისტინემ მოახერხა, თავი დაეღწია უკიდურესი გაჭირვებისთვის. ჰუმბოლდტის სტიპენდიამ, რომელსაც ის, როგორც ბეჯითი სტუდენტი რამდენიმე წელიწადს იღებდა, გაცილებით შეამსუბუქა წულუკიძეების მდგომარეობა. 1930-იანი წლების ბოლოს ადლერსჰოფის ლტოლვილთა ბანაკებიც დატოვეს და ბერლინში გადავიდნენ. ბინა ბერლინში 1943 წელს, დაბომბვის დროს დაეწვათ; ხანძრის დროს მიხეილი ავად გახდა, ავადმყოფობა გაურთულდა და ოპერაცია დასჭირდა. პოსტოპერაციული რეაბილიტაციის პროცესი რამდენიმე თვეს გაგრძელდა, თუმცა 1944 წლის აგვისტოში მიხეილ წულუკიძე გარდაიცვალა.

„ვფიქრობ მიშაზე: უკანასკნელად... მისი გასოცარ ლამაზად მოღიმარი სახით... რომელიც მას სიკვდილის შემდეგ კიდევ შერჩენოდა. ამ მშვენიერი ღიმილით სამუდამოთ გამოგვეთხოვა... ჩვენი მიშა, ჩემი ახალგაზრდობის მეგობარი, ჩემი მასწავლებელი, ჩვენი ოჯახის მეთაური, ჩვენი ერთგული – მოსიყვარულე. დაგვტოვა დაობლებული მარტოდ ამ უცხოეთში... და თან წაიღო ჩემი ახალგაზრდობა, ჩემი სულიერი სიმშვიდე. ჩვენს მწუხარებას საზღვარი არა აქვს! მას შემდეგ, გოგია ვერ მეცადინეობს, ცხადში და სიზმარში სულ მამას ხედავს: ხშირად ღამე გამოიღვიძებს და სიზმარს მიყვება: „ვნახე მამა, ჩვენს კარებთან ახლო მომავალი, დასუსტებული... გოგია, მომეშველე, მარტო კიბეზე ვერ ამოვალო. მივეშველე მამას გახარებულმა და უცებ გამომეღვიძა…“

მეორე მსოფლიო ომმა ბერლინს ძლივს შეჩვეული არაერთი ადამიანი აქცია ხელმეორედ ემიგრანტად. ზოგი ომის დროსვე გაექცა ბომბებს, ზოგი ომის ბოლოსკენ ქალაქს მოახლოებულ წითელ არმიას. ბერლინის ემიგრაციის დიდი ნაწილი პარიზში გადავიდა, მცირე ნაწილი არგენტინაში, ხოლო ნაწილი მიუნხენში, სადაც ომის შემდეგ ქართული ემიგრაცის ახალი პოლიტიკური ცენტრი ჩამოყალიბდა. ცოტანი დარჩნენ ბერლინში, მათ შორის დედა-შვილი წულუკიძეები და ე.წ. საბჭოთა ზონაში, აღმოსავლეთ სექტორში აღმოჩნდნენ. ქრისტინეს ხელმძღვანელი, ცნობილი გერმანელი კარდიოლოგი, პროფესორი ზაუერბრუხიც აქვე რჩებოდა და აქვე იყო მიხეილ წულუკიძის საფლავიც. ერთხელ უკვე ახლიდან დაწყებული და ძლივს შეკოწიწებული, აწყობილი ცხოვრებიდან გაქცევა და ახალ ადგილას ისევ ახალი ცხოვრების დაწყება ქრისტინე წულუკიძემ ვეღარ შეძლო.

„როგორც იყო, გათავდა ომი... ჩვენ ცოცხლები გადავრჩით... ბევრი ქართველი თუ რუსი მოდიოდა ჩემთან, რომელიც მსუბუქად იყო დაჭრილი. პირველ დახმარებას მე და გოგია ვუკეთებდით. 1945 წელს გადავედით მე და გოგია ახალ ბინაში. მე მინდოდა „შინაგანი ავადმყოფობის“ პრაქტიკა გამეხსნა. პროფ. შტაგის მეუღლე აქირავებდა ხუთოთახიან ბინას.

ყველაფერი, ავეჯიც იაფ ფასად მომყიდა. თვითონ გათხოვილ ქალიშვილთან აპირებდა გადასვლას. პროფ. ზაუერბრუხი, იმ დროებით, საექიმო დაწესებულების თავმჯდომარედ იყო. მან მომცა თანამდებობა Fachertztin fuer innere Krankheiten [შინაგან სნეულებათა ექიმი - ა.მ.]. ჩვენი დიდი ხნის მეგობარი ელისაბედ ბლანკი ავიყვანე თანაშემწეთ და გავხსენი შინაგანი ავადმყოფობის პრაქტიკა. მთელი დღე მუშაობის შემდეგ ღამის თორმეტ საათზე ჩემს გოგიას, რომელიც ჯერ კიდევ საწერ მაგიდასთან იჯდა და მუშაობდა, უსურვე ღამე მშვიდობისა და დავწევი. სამამდე ჩამეძინებოდა, როგორც ყოველთვის ოცნებაში ვესტუმრე ჩემს საყვარელ სამშობლოს კუთხეს, სადაც დავიბადე და ბედნიერი ბავშობა გამიტარებია, ჩემ საყვარელ მშობლებთან, ძმებთან და დებთან და ნათესავებ-მეგობრებთან... გული დამიღონდა, რომ დედა და მამა ცოცხალი არ მეგულვება!!“

ეს გამორჩეული ხასიათისა და შინაგანი ძალის ქალი სიცოცხლის ბოლომდე ვერ მოერია სახლიდან, სამშობლოსგან, ოჯახისგან შორს ყოფნის სევდას. ბოლო წლებში მის ჩანაწერებში საქართველოსთან დაკავშირებული მოგონებები ყველაფერს ფარავს:

„ვზივარ ჩემ საწერ მაგიდასთან და ვიგონებ ჩემს ბედნიერ ბავშობას, საყვარელ სამშობლოში. თვალწინ მიდგას მამა, როგორ შეხვდებოდა მზის ამოსვლას, როგორ განიცდიდა ბუნების გამოღვიძებას, როგორც მისი ნამდვილი შვილი. ბულბულის ტკბილი გალობით და სხვადასხვა ჩიტების ჟრიამულით სტკბებოდა დილას! დილას ხშირად გამიგონია მამის სიმღერა: „დილა იყო მშვენიერი. შაშვმა აჯობა კაკაბსა, შაშვი მგალობელია“ და სხვა. ... მამა, ძვირფასო მამავ, დღეს შენი გარდაცვალების დღეა! წუხელ ავად ვიყავი, კინაღამ მოვკვდი... დღეს უკეთ ვარ, თუმცა ძალიან სისუსტეს ვგრძნობ – ვფიქრობ შენზე, საყვარელ დედაზე – თქვენ არ ხართ ამ ქვეყნად, მაგრამ ჩემს გულში ორივენი ცოცხლობთ. ყოველ გაჭირვებაში ვგრძნობ თქვენს სიახლოვეს. თუნდ ერთხელ მეღირსოს სამშობლო კუთხის ნახვა, უთქვენოდ ვერ გავიხარებ... განისვენეთ მშვიდათ, ჩემო საყვარელო დედა და მამა – და მაპატიეთ, მე უბედურს, რომ მთელი სიცოცხლე გაგიმწარეთ, თქვენგან მოშორებით. ... მახსოვს ათი წლისამ მამასთან ბაღში მუშაობის დროს ერთი ლეღვის ხე დავრგი, რომელიც ისე დიდი გაიზარდა ჩემი იქ ყოფნის დროს, რომ შემეძლო ზედ ასვლა და გემრიელი ნაყოფის შექცევა. ახლაც მახსოვს, როგორ ფრთხილად... რომ ხეს არ სტკენოდა... ზედ დავაწერე ჩემი საშინაო სახელის, პირველი ანბანი „ბ“. ჩემიანები დატანჯული და გულმოკლულნი ჩემი იქ არყოფნის გამო, ხშირად მწერდენ: „ბადუ, შენი ლეღვის ხე იმხელა გაიზარდა, რომ იმის ჩრდილქვეშ შევექცევით სადილს და მის ტკბილ ნაყოფს. – შენი ხელით დანაწერი „ბ“ კიდევ კარგად აჩნიაო...“

ქრისტინე წულუკიძე 1981 წელს გარდაიცვალა ბერლინში ისე, რომ საქართველოში ჩამოსვლა ვეღარ შეძლო. მისი მოგონებები საბჭოთა წარსულის კვლევის ლაბორატორიისათვის, რომელიც გერმანიაში ქართული პოლიტიკური ემიგრაციის ისტორიას წლებია, იკვლევს, მნიშვნელოვან წყაროდ იქცა. ამ ჩანაწერების დახმარებით გერმანიაში ქართული ემიგრაციის კვლევაც  წინ წავწიეთ და ბერლინში რამდენიმე ქართველი ემიგრანტის საფლავიც ვიპოვეთ. მათ შორის, ქრისტინე და მიხეილ წულუკიძეების საფლავის მონახულებაც შევძელით.

იონა თოდუას „გაქცევის დღიური“ და ქრისტინე წულუკიძის „ჩემი თავგადასავალი და ზოგიერთი მოგონებანი“, ჩვენი თანამოქალაქეების ფინანსური მხარდაჭერით, ცოტა ხნის წინ გამოიცა. სოვლაბის საგამომცემლო სერია, „აკრძალული მეხსიერება“, ცდილობს, ისტორიას დაუბრუნოს და საზოგადოებამდე მიიტანოს ჩვენი ქვეყნის უახლესი ისტორიიდან საბჭოთა ტოტალიტარული სისტემის „ძალისხმევით“ უკვალოდ გამქრალი ადამიანების ბედისწერა, მათი ამბები, ხმები... ამ ამბებს შორისაა ბოლშევიკური ოკუპაციის გამო, საქართველოდან პოლიტიკურ ემიგრაციაში წასული ოჯახების შესახებ ცოდნაც.

წიგნს, სოვლაბი 1921 წელს ემიგრაციაში წასული ქალების ხსოვნას უძღვნის, რომელთა სახელები და ბიოგრაფია ისტორიამ ან საერთოდ ვერ შემოგვინახა, ან ისე მწირედ, რომ ამბის აღდგენა რთულია. თითქოს არც კი ყოფილან, არც კი უარსებიათ.