ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

ჩემი მშობლების ტკივილები | გიორგი ჭკადუა

„… მე სულ მგონია, როცა მე შენს ახლოს არა ვარ, შენ ჭკვიანად იქნები. მე, ერთის მხრით გული მტკივა, როცა შენი ბავშვობა თავდება. მეორეს მხრით, მიხარია, რომ შენ სადაცაა ყველა ჩემს სურვილებს გაიგებ და მალე მხარში ამომიდგები. ალბათ შენთვის დამიწერია (თუ მითარგმნია) მე ჰომეროსის სიტყვები: „ზევესს გეფიცები, აგელაი, ზევესს და მამაჩემის ტკივილებს“, – 1955 წელს კონსტანტინე გამსახურდია სწერდა თავის შვილს. ერთი წლის შემდეგ კი ჩვიდმეტი წლის ზვიად გამსახურდია თავის თანასკოლელებთან ერთად თბილისის ქუჩებში ანტისაბჭოურ პროკლამაციებს აკრავდა. „ჩვენს წინაპრებს სისხლი არავისთვის შეურჩენიათ და არც ჩვენ უნდა შევირცხვინოთ თავი“ – ეწერა ზოგიერთ მათგანში. ოცდაათიოდე წლის შემდეგ ის უკვე გამარჯვებული ანტისაბჭოთა მოძრაობის ლიდერი იყო და საქართველოს დამოუკიდებლობას ზეიმობდა. საარქივო კადრებში ვერ ვხედავდი, მაგრამ შინაგანად ვიცოდი, რომ იმ ზღვა ხალხში, დამოუკიდებლობის მოპოვების აღსანიშნავად რომ გამოფენილიყო ქუჩებში, ჩემი მშობლებიც ერივნენ.

ჩვენ ყველას მემკვიდრეობად გვერგება ცოდნა მშობლების ტკივილების შესახებ. დაწვრილებით არავის უამბნია, მაგრამ მეც ვიცი, როგორ იბრძოლეს ჩემმა მშობლებმაც თავისუფლებისთვის, როგორ გაუძლეს, როგორ გადაიტანეს დიდი ცვლილებები. მეც ხანდახან თანავუგრძნობდი, უფრო ხშირად, ვამაყობდი მათი წარსულით და, თითქოს, ისიც ვიცოდი, მე თვითონ რა უნდა გამეკეთებინა მომავალში. ყველაფერი ასე სწორად, ერთ ხაზზე იყო დალაგებული, სანამ ერთ დღეს ჩემს ოთახში, საწოლზე მუქ შავ პატარა წიგნს გადავშლიდი. მაშინ, ალბათ, მეათე კლასში ვიყავი და ჯემალ ქარჩხაძის ყველა წიგნს ვკითხულობდი, რაც კი ხელში ჩამივარდებოდა. ეს პუბლიცისტიკა აღმოჩნდა. წერილების კითხვა ცოტა დამეზარა, მაგრამ არ მოვეშვი.

კითხვა დავიწყე. „ზვიად გამსახურდია ოდიოზური ფიგურა არ არის. ოდიოზური ფიგურა ვერ გაბედავდა მთელი საქართველო გაეწირა იმისათვის, რომ მამის ჩრდილიდან გამოსულიყო“, – ამბობდა ჯემალ ქარჩხაძე ერთ-ერთ ინტერვიუში. ამ სიტყვების წაკითხვა სამყაროს გაბზარვას უდრიდა – თუ აქამდე ჩემს ცნობიერებაში აბსოლუტური ჰარმონია სუფევდა – ყველა ერთ აზრზე ვიყავით, მე მშობლების ბრძოლების მესმოდა, ჩემს მშობლებს კი თავისუფლების იდეის სწამდათ, უცებ, ჩემმა ახლად აღმოჩენილმა, მაგრამ უკვე ძალიან საყვარელმა მწერალმა ეს თავისუფლების იდეა და მისი განსხეულება, ზვიად გამსახურდია სხვა თვალით დაინახა, მასში სხვა მოტივები აღმოაჩინა; არა მარტო ზვიად გამსახურდია დაამუნათა, არამედ, ჩემი თავმოყვარეობაცა და ჩემი ოჯახის მიტინგებზე დგომის, დემონსტრაციებში მონაწილეობის ისტორიაც განაქიქა.

წიგნი მაშინვე დავხურე, უსიამოვნო ფიქრს გავექეცი. მაგრამ მოგონებების ნაკადი ვეღარ შევაჩერე. თავისთავად ამოტივტივდა მეხსიერებაში ის ეპიზოდი, რომელშიც ქვეყნის ისტორია, ზვიად გამსახურდიას მონაწილეობით, და ჩემი ოჯახის გამოცდილება ერთმანეთს ორგანულად კიდევ ერთხელ ეჯაჭვებოდა. ეს იყო 9 აპრილი. ზუსტად გამიცოცხლდა ის შეგრძნებები, თორმეტი წლისას, ტელევიზორთან დგომისას რომ დამეუფლა. მაშინ შემთხვევით მოვკარი თვალი 9 აპრილზე გადაღებულ დოკუმენტურ ფილმს და მერე ეკრანს ვეღარ მოვწყდი. გაშეშებული ვიდექი და ვუყურებდი შავ-თეთრ კადრებს, რომლებშიც ვიცოდი, რომ ჩემებიც მონაწილეობდნენ. ვიღაცები პარლამენტის წინ თავდავიწყებით ცეკვავდნენ და მღეროდნენ. სიმღერაც მეცნო. ეს ხმა და ეს მელოდია მეტროში მომესმინა. იმ მომენტში წარსული ასე ახლოს პირველად შემოვიდა აწმყოში და ამან დამაფრთხო ძალიან. გვერდით გავიხედე და ზუსტად ისე, ქარჩხაძის ციტატის ამოკითხვისას რომ დავხურე წიგნი. ეკრანს კიდევ ერთხელ რომ გავუსწორე მზერა, ვიღაცამ დაიყვირა: „ღმერთისთვის სიტყვა გვაქვს მიცემული, ვერ წავალთ“, – სხვები დაეთანხმნენ.

მერე მდუმარე კადრი იყო. ჩუმად იდგა პატრიარქი და ჩუმად იდგნენ ლიდერებიც. „გვესვრიან, მამაო?“ – ჩუმად იკითხა ზვიადმა. „შესაძლოა“, – უპასუხა პატრიარქმა.

„გვესროლონ“, – თქვა კოსტავამ. ისევ სიჩუმე. მერე შუქი განათდა და ტანკები დაიძრნენ. ერთ კადრში ყველა დახოცილის სახე გამოჩნდა. სწორედ ამ მომენტში, როცა 10 წლით ადრე გადაღებულ რეალურ კადრებს ვუყურებდი, დედამ უცებ მითხრა, ცხრა აპრილს ჩემს კურსელებზე ადრე წამოვედი სახლში და ამას დღემდე ძალიან ვნანობო. ეს სიტყვები და ჩემი შიში, რომ დედას დავკარგავდი ამ საერთო აურზაურის გამო, ისევ ანტისაბჭოურ მოძრაობასთან და ზვიად გამსახურდიასთან გადაიჯაჭვა.

ჩვეულებრივ, 2000-იანურ ცხოვრებას თავისი ახალი თემებით, საწუხარითა თუ იმედებით, მუდმივად თან სდევდა ეს ხელშეუხებელი თემა, რაც ჩემს მშობლებსაც გმირებად აქცევდა. 90-იანურ ბრძოლებზე თავისუფლებისთვის, პასუხად მხოლოდ მათ მრავალმნიშვნელოვან დუმილს ვეჯახებოდი, თუმცა, კითხვების დასმა თავადაც აზრად არ მომდიოდა. ამ ამბების ყველა მონაწილე, განსაკუთრებით კი, ზვიად გამსახურდია, ოჯახის ახლობელი მეგონა – მისი სახელით მოხსენიება შეიძლებოდა და როცა ოთხი წლის შემდეგ, სკოლაში მასწავლებელი გვიყვებოდა, რომ დამოუკიდებელ საქართველოში ცხოვრება ზვიად გამსახურდიას დამსახურებაა, განცდა მქონდა, რომ ის ჩემი ოჯახის წევრზე ჰყვება.

იმ დღეს, გაკვეთილზე, მასწავლებელმაც ახსენა ცხრა აპრილი, დამოუკიდებლობისთვის დაღვრილი სისხლი და ის, რომ ამ მსხვერპლს უკვალოდ არ ჩაუვლია. არ შეიძლება, რაიმე, ასე შორეულ წარსულში მომხდარი, საკლასო ოთახში შეკრებილ სკოლის მოსწავლეებში აღძრავდეს იმგვარ ვნებებს, რაც მე დამეუფლა და, თითქმის, ექსტაზში აგდებდეს მთხრობელსაც – ამ შემთხვევაში, ჩემს მასწავლებელს, არადა, სწორედ ასე მოხდა. ის გაკვეთილი მან „დიდოსტატის მარჯვენის“ ფინალური გვერდებიდან ამონარიდით დაასრულა. მეფე გიორგის ბოლო სიტყვები წაგვიკითხა და დააყოლა, ჩვენც ასე დავკორტნეთო ზვიადი. მახსოვს, ვეხვეწებოდით, „დიდოსტატის მარჯვენა“ ჯერ წაკითხული არ გვაქვს და მთლად ფინალს ნუ მოგვიყვებით-თქო, მაგრამ არ დაიშალა. ეს უკვე ის პერიოდია, ნელ-ნელა მასწავლებლები ავტორიტეტს რომ კარგავენ, ამიტომ მისი ემოციები ზვიადსა და 9 აპრილზე თან მეც მაფორიაქებდა, მაგრამ თან პათეტიკის მწარე გემოც დამიტოვა. უბრალოდ,

მაშინ ჯერ კიდევ არ ვიცოდი, „ძეგლების კრიტიკა“ რომ შეიძლებოდა, დედაჩემის მონაწილეობა ამ გამათავისუფლებელ მოძრაობაში კი თავისთავად იყო „ძეგლი“ და „ოჯახური რელიკვია“, ამიტომ მას ვერ შევეხებოდი.

შემდეგ იყო ჯემალ ქარჩხაძის სხვა სიტყვები, უნივერსიტეტში სწავლისას რომ ამოვიკითხე: „საქართველომ ხმა მისცა კომუნისტების დამხობას და, ამავე დროს, ხმა მისცა ახალ ავტორიტარულ რეჟიმს, საქართველომ ჯერჯერობით ვერ მოიშორა კულტის სიყვარული“.

„თუ ქართველი ერი ზვიად გამსახურდიას აირჩევს, მე ქართველ ერს დავუპირისპირდები“, – ამას კი უკვე მერაბ მამარდაშვილი ამბობდა, ჩემი კიდევ ერთი აღმოჩენა სტუდენტობის დროს. და აი, ამ დროს ნაცადმა ხერხმა აღარ გაამართლა – გვერდზე გახედვით ვეღარაფერს გავექეცი, გადავწყვიტე, როგორც შემეძლებოდა, მტყუან-მართალი თავად გამერკვია. ძიება იმით დავიწყე, რაც ონლაინ გაფანტული ვიდეოარქივის სახით მოიპოვებოდა. ვიჯექი და საათობით ვუსმენდი ზვიად გამსახურდიას.

„ჩვენი არსებობა, ჩვენი ყოფა, დღიდან დასაბამისა, ადასტურებს, რომ ჩვენთან არს ღმერთი, რომ ჩვენთან მარადის იქნება ღმერთი. ამ რწმენით, ამ შეგნებით, ვძლიეთ უთვალავ მტერს, ბნელეთის ძალებს, ბნელეთის იმპერიებს და ბნელეთის იმპერიათა შორის უდიდესს და უბოროტესსაც დავამარცხებთ. რამეთუ ჩვენთან არს წმინდა გიორგი, რამეთუ ჩვენთან არს წმინდა სისხლი ჩვენი მოწამეებისა, რომელიც დაიღვარა საქართველოსთვის, დაიღვარა ქრისტესთვის, კვლავაც დაიღვარა 9 აპრილს, დიახ, მოწამეთა სისხლი, რომელიც შეუერთდა იმ წმინდა მოწამეთა სისხლს, ასი ათასსა და მრავალთა, ბევრთა მოწამეთა სისხლს და ეს მოწამეთა სისხლი გვიხსნის ჩვენ, მეგობრებო. ეს არის ჩვენი ერის გზა, სხვა გზა ჩვენს ერს არ გააჩნია, ჩვენი გზა არის მოწამეობრივი გზა, გზა ქრისტესი, გზა ეკლის გვირგვინისა, ჯვარცმისა და გარდაუვალი აღდგომისა [...] გაუმარჯოს დამოუკიდებელ, თავისუფალ, ქრისტიანულ, უძლეველ საქართველოს“, – ვიდეოკადრში მიტინგი ჩანს.

ზვიადი სიტყვით გამოდის. თვალები მიჭრელდება, იმდენი ხალხია შეკრებილი. შინდისფერი დროშები. ცაში შემართული მუშტები. ზვიადის ხმა სიმღერასავით სუფთად ისმის. დამუხტულია ბრაზით, შემართებით, სიმტკიცით. ხელისგულები მეც კი მითბება გადამეტებული მღელვარებისგან, წარმომიდგენია, რამხელა ემოცია ტრიალებს იქ, იმ ათიათასობით ადამიანს შორის. ამდენი წლის მერეც, ჩემთვისაც კი, ერთი-ერთში ცოცხლდება მუხტი. მახსენდება, როდის დამრევდა ხოლმე ზუსტად ასე ხელს პატრიოტული აღტყინების სასიამოვნო, თბილი ტალღა: მაშინ, როცა ჯერ საქართველოს ნაკრების თამაშისას, ტელევიზორთან დამაყენებდნენ, გულზე ხელს დამადებდნენ და ჰიმნს მასმენინებდნენ, ანდა მაშინ, ისევ ტელევიზორის ეკრანიდან პოლიტიკოსები ომახიანი ხმით აფხაზეთის დაბრუნების ფიცს რომ დებდნენ. ახლაც ასე დამემართა: ვუყურებდი ამდენი წლის წინანდელ მიტინგს და ვისრესდი ხელებს – ასე ვაკავებდი თითებამდე ჩამოსულ აბსტრაქტულ, მაგრამ ძლიერ ჟინს.

თუმცა, გაორება რისი გაორებაა, რომ არ მომპარვოდა ამ დაუვიწყარ წუთებშიც კი. ვუყურებდი ვიდეოს, ვგრძნობდი ყველაფერს, მაგრამ თან მეპარებოდა კითხვებიც: რატომ არ ლაპარაკობდა ხალხის რჩეული პრეზიდენტი მოქალაქეობაზე ამ გამოსვლაში? რატომ იყო აუცილებელი მხოლოდ ქრისტიანულ განზომილებაში ამხელა ცვლილების მოქცევა, რასაც გადიოდა ყველა, ვინც ამ ქვეყანაში ცხოვრობდა, თავისი არაქრისტიანი მოსახლეობით? ეს ხომ იყო ბრძოლა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობისთვის, სადაც პირველად 70 წლის შემდეგ, საქართველოს სახელმწიფოს მოქალაქეები უნდა დაბადებულიყვნენ პოსტსაბჭოთა ადამიანებისგან და რა შუაში იყო მხოლოდ ქრისტიანული საფუძველი? სანამ თანამედროვე სახელმწიფო შეიქმნებოდა, სადაც ინფორმაციის გაცვლის სისწრაფემ ადამიანებს შორის მანძილი დააპატარავა და შესაძლებელი გახადა საერთო ისტორიული მეხსიერების შექმნა, რელიგია და საკრალური რიტუალები აბსტრაქტული ღმერთისადმი შორ მანძილზე მყოფი ადამიანების დამაკავშირებელი ყველაზე კარგი საშუალება იყო. მაგრამ მაშინ, როცა გამსახურდიას მოდერნული სახელმწიფოს შექმნა უნდოდა, ისევ რელიგიით ერის გაერთიანება იყო შეცდომა. ისეთი საქართველო, ზვიადი რომ ახასიათებდა, არც ახლა არის და არც მაშინ იყო. მეტიც, არასდროს ვისურვებდი იმგვარ სახელმწიფოში ცხოვრებას, სადაც კარგი მოქალაქეობის დასტურად აუცილებლად ქრისტიანი უნდა ყოფილიყავი. ზვიადის აღწერილი საქართველო მხოლოდ ძველ მითიურ ამბებში მეგულებოდა, სადაც თამარი ლოცვის დროს ჰაერში ადის და აღმაშენებელი უკან დასახევ გზებს ხერგავს. „დე, იცოდეს ყველამ, რომ ჩვენ ვიბრძოდით და ვიბრძვით ჩვენი წინაპრების რელიგიური და ეროვნული იდეალების აღორძინებისათვის, რამეთუ საქართველოს დიდი მისია დააკისრა განგებამ“, – ამბობდა ის 1990 წლის ნოემბერში და წლების შემდეგ ამ სიტყვების მოსმენისას, რამდენიმეწუთიანი ეგზალტირების შემდეგ, გონება მეწმინდებოდა და ვეღარ ვხვდებოდი, სად უნდა წასულიყო იქ შეკრებილი ხალხის მოზღვავებული ენერგია. და, მართლაც, სად წავიდა ნეტა? რომელ საქმედ გარდაიქმნა ეს სასიამოვნო აღტყინება – ანუ რა მოხდა შემდეგ ეპიზოდში, თავისუფლების მერე?

კიდევ ერთი მიტინგი. ზვიადი წმინდა წერილიდან სიტყვასიტყვით ციტირებს ქრისტესა და სატანის უდაბნოში შეხვედრის ამბავს. ციტირების შემდეგ განმარტავს, რომ სატანა ლენინია, ხოლო ხალხი ქრისტესავით უნდა მოიქცეს და უარი უთხრას მის კერპს, ძეგლსა და იდეოლოგიას. წმინდა წერილის ციტირება და შემდეგ ქადაგება. ამ რუტინას ბავშვობაში ყოველ კვირას ვუყურებდი ეკლესიაში. მაგრამ ზვიადი ხომ არ იყო მღვდელი? რაც უფრო მეტ ვიდეოს ვუყურებდი მსგავსი შინაარსის გამოსვლებით, ზვიადი ჩემ თვალწინ თავადვე ხდებოდა რელიგიური წინამძღოლი. და მგონი, გასაკვირი არც არის, ამ დროს საბჭოური მონოლითურად ჩამოსხმული და თან მასობრივად გავრცელებული დამოკიდებულება ეკლესიის მიმართ, ხომ ჯერაც ძალიან ცოცხალია – პატრიარქიცა და ეკლესიაც დისკრედიტირებულები არიან. პრაქტიკაში, მიტინგებზე შეკრებილების უდიდესმა ნაწილმა ნამდვილად არ იცის, როგორ იმართლმადიდებლოს. სამაგიეროდ, ეს იცის რჩეულმა გმირმა. და ოქსიმორონიც სახეზეა – ახლად დაფუძნებული სახელმწიფოს პირველი პრეზიდენტის მიმართ ისეთივე აღმატებული მოწიწება ჩნდება, როგორც რელიგიის მსახურებისადმი. 

თვალები მიჭრელდება, იმდენი ხალხია შეკრებილი. რა საწყენია. დამოუკიდებელ საქართველოში დავიბადე, თავად ქვეყანა კი, ამ ზღვა ხალხთან ერთად ბუხრის წინ მოსაყოლი საარაკო ამბების რწმენით დაიბადა. ვუყურებ ვიდეოებს, მივყვები ფიქრებს და ჯემალ ქარჩხაძის ერთი ციტატაც მახსენდება. მერე წიგნს მაინც ვიღებ დასაზუსტებლად – ამ გაურკვევლობაში მისი პუბლიცისტიკა იმდენჯერ წავიკითხე, თვალითაც კი მახსოვს, რომელ გვერდზე და ფურცლის რომელ ნაწილში ეწერა: „მე თუ მკითხავთ, ვინც გამსახურდიას რეჟიმს იცავს, სწორედ იმიტომ იცავს, რომ გამსახურდიას რეჟიმი საშუალებას იძლეოდა ტვინი საამოდ გვქონოდა დაბუჟებული, არავინ გვაიძულებდა გონებისთვის ძალა დაგვეტანებინა და ისეთ მძიმე საქმეს, როგორიცაა აზროვნება, საკუთარი ძალებით შევჭიდებოდით. ჩვენს მაგიერ „მესია“ აზროვნებდა“.

ვიდეოები autoplay-ზეა მიშვებული – ერთმანეთს თითქოს, უკონტექსტოდ ებმიან, მაგრამ თან ძალიან ლოგიკურად თანხვდებიან ჩემს შინაგან მონოლოგს. ახლა სხვა თემებზე გადავდივართ. საარქივო კადრებში ისევ 1989 წელია. სახალხო ფრონტის ყრილობა იმართება. ზვიად გამსახურდია ყრილობის შედგენილ პროგრამას აკრიტიკებს: „აქ მიმდინარეობს ისევ და ისევ კრემლისეული პოლიტიკა ოსებისა და აფხაზების პრივილეგირებისა საქართველოში. რატომღაც, აფხაზეთი არის გამოყოფილი და სახალხო ფრონტი იბრძვის აფხაზეთის და ოსების უფლებების დასაცავად, ძალიან კარგი დამცველი ჰყავს აფხაზეთის და ოსების ინტერესებს კრემლის სახით. [...] დემოგრაფიული საკითხებიც არ არის დაკონკრეტებული, არ ჩანს ეს დემოგრაფიული ექსპანსიონიზმი, არ ჩანს, რა მიზანს ისახავს საქართველოში, აი, არაქართული ეთნიკური ჯგუფების პრივილეგირება და მათი ხელოვნური გაზრდა და მათ დანაშაულთა ხელოვნური წაყრუება და ისევ და ისევ ქართველების დისკრიმინაცია და მათი პრივილეგირება. ეს აქ არ ჩანს. და რა მიზნები გვაქვს ჩვენ, რომ თანდათანობით უნდა დაიწყოს ამ უკანონოდ შემოჭრილი არაქართველი მოსახლეობის განსახლება საქართველოდან, ეს ერთ-ერთი უმთავრესი მიზანია“.

გამოსვლას ნაწყვეტ-ნაწყვეტ ვუსმენ – შეუსვენებლად ამ ყველაფრის მოსმენა რთულია. ყოველ ჯერზე ვაპაუზებ, რამდენჯერაც კადრებში უკრავენ ტაშს. მერე ყველას ვასმენინებ, ვინც ჩემ ირგვლივ გამოვიჭირე იმ წუთას. ცოტათი შემრცხვა კიდეც. გაგონილი მქონდა, მაგრამ არ მჯეროდა, რომ ასე ცალსახად და სწორხაზოვნად არ იყო ყველაფერი, როგორც „უსამართლოდ დაჩაგრული, საკუთარი მიწა-წყლიდან სასტიკად გამოძევებული, სახლებწართმეული, დევნილად ქცეული და პატივაყრილი ხალხის“ პოზიციიდან ჩანდა. გაგონილი მქონდა, რომ აფხაზებსა და ოსებს ქართველების ეშინოდათ ისე, როგორც პირიქითაც ხდებოდა. მაგრამ მეგონა, რომ თუ მჩაგვრელად ჩვენ მოგვიხსენიებდნენ, თუ ამბობდნენ, რომ ჩვენ ვუყურებდით სხვა, მცირე ერებს ზემოდან, და საერთოდ, ჩვენ დავაშავეთ, ეს ყველაფერი ვიღაცამ შეთხზა-მეთქი. ჩემთვის ასე ლაგდებოდა ეს გაურკვევლობა: მემკვიდრეობით მიღებული ისტორიის საწინააღმდეგო ამბებს იგონებდა „მტერი“. ოღონდ, „მტერი“ იყო ყველა, ვინც რამენაირად შეეწინააღმდეგებოდა ამბავს, რომლის ნაწილიც ვიყავი მე ჩემი მშობლების ტკივილებიანად.

რაც მეტს ვსწავლობ, მით უფრო ხშირად მესმის, რომ წარსულის კვლევისას დისტანცირებაა საჭირო, მაგრამ ვერაფრით ვახერხებ, ზვიადის ამ გამოსვლას დაპაუზების გარეშე ვუყურო. მიჭირს, ლოგიკა დავიჭირო, თანმიმდევრული სიმწყობრე ვიპოვო გამსახურდიას ცალკეულ გამოსვლებსა და განვითარებულ მოვლენებს შორის. მეტიც, სიმწყობრე თვითონ გამსახურდიას გამოსვლებშიც არ ჩანს.

ჩემი დისტანცირებული „მე“ ამბობს: სიმართლე არ არის, რომ საბჭოთა კავშირის დროს ყველაფერი კეთდებოდა იმისთვის, რომ დამოუკიდებელ საქართველოში ყველა მხრიდან სეპარატიზმი გაჩენილიყო?! რეჟიმი არ უწყობდა ხელს ისტორიისგან მითების შექმნას?! რუსული ჯარი არ ებრძოდა საქართველოს აფხაზეთში?! ჩემი მეორე „მე“ კი, პასუხობს: დიახ, ეს ასე იყო. პოლიტიკოსებს საკუთარი სახელმწიფოს კონტურები უნდა მოეხაზათ და ქართველი ერი უნდა დაეხასიათებინათ, სხვანაირად ქვეყანა ვერ დაიბადებოდა, მაგრამ რას უნდა დაყრდნობოდა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ საქართველო? რომელი გამოცდილება უნდა გამოეხმო წარსულიდან?

საქართველო იმავე პრობლემებს შეეჩეხა, რომლებზედაც პირველი რესპუბლიკის შექმნის პერიოდში ბჭობდნენ პოლიტიკური თუ საზოგადო მოღვაწეები. ზვიადის ყრილობაზე წარმოთქმულ სიტყვაში, მკაფიოდ ჩანს, რომ ის ილია ჭავჭავაძის ფრაზას ეყრდნობა და საქართველოს, როგორც სახელმწიფოს, „მამულის, ენისა და სარწმუნოების“ ტრიადით განსაზღვრავს. თუმცა: „სულ რაღაც ორიოდე ათწლეულში ილია ვეღარ იტყოდა ამას, რადგან, მას შემდეგ, რაც საქართველოში შემოვიდა სარწმუნოებრივად განსხვავებული რეგიონი – აჭარა – ვითარება მნიშვნელოვნად შეიცვალა“, – წერს ზურაბ კიკნაძე. მეტიც, ჩემმა მეცნიერულმა „მე“-მ ილიას „ოსმალოს საქართველოც“ გამახსენა: „ჩვენის ფიქრით, არც ერთობა ენისა, არც ერთობა სარწმუნოებისა და გვარტომობისა, ისე არ შეამსჭვალებს ხოლმე ერთმანეთთან, როგორც ერთობა ისტორიისა“. ზვიად გამსახურდია კი ჩემი კომპიუტერის ეკრანიდან აცხადებს, რომ ილიას გზას მიჰყვება, დემოკრატიის აშენებას მპირდება და, ამავდროულად, არაქართველი მოსახლეობის განსახლებას აყენებს დღის წესრიგში. 

უნივერსიტეტში მოსმენილი ლექცია გამახსენდა. მოხსენება მეტაფორას შეეხებოდა და ავტორი საქართველოს პრეზიდენტების გამოსვლებს აანალიზებდა. ამ სტატიაზე მუშაობისას მომხსენებელს ვთხოვე, თავისი ნაშრომი გამოეგზავნა. შემდეგ მასში ამოკითხული ციტატები და ინტერნეტში მოსმენილი გამოსვლები ქრონოლოგიურად დავალაგე, ერთი ნაბიჯით უკან დავიხიე და დავფიქრდი.

1989 წელს ზვიადი ყრილობის სხდომაზე არაქართველი მოსახლეობის გაყრით იმუქრება.

1990 წელი, კახეთი, გამსახურდია ამბობს: „კახეთი ყოველთვის იყო დემოგრაფიულად ყველაზე სუფთა რეგიონი, სადაც ქართული ელემენტები მუდამ სჭარბობდა, მუდამ მძლავრობდა. ახლა ისე მოგვიწყვეს საქმე ამ კომუნისტებმა, რომ საგონებელში ვართ ჩავარდნილნი, როგორ გადავარჩინოთ კახეთი. აქეთ თათრობა ეძალება, იქით ლეკობა ეძალება, აქეთ სომხობა ეძალება, აქეთ ოსობა ეძალება და სადაცაა კახეთს გადაყლაპავენ…“

 1991 წლის შვიდი აგვისტო: „მხოლოდ მთელი ძალების კონსოლიდაციის პირობებში, ეთნიკური და ეროვნული კუთვნილების მიუხედავად, არის შესაძლებელი ეფექტიანი ბრძოლა ნამდვილად აყვავებული და დღეკეთილი საზოგადოების შექმნისათვის, რომელშიც ყველა ადამიანი იცხოვრებს ღირსეულად, ცივილიზაციისა და დემოკრატიის მაღალი მოთხოვნილების შესაბამისად“.

1992 წლის ექვსი დეკემბერი: „უნდა გვახსოვდეს, რომ ქართველები, ჩეჩნები, ინგუშები, აფხაზები (აფსუები), ჩერქეზები, ადიღები, ავარიელები, ლეკები და სხვები საერთო იბერიულ-კავკასიური მოდგმის ხალხებია, პროტოიბერთა შთამომავალნი, უძველესი ცივილიზაციის და კულტურის მემკვიდრენი!“.

ამჩნევდა თუ არა ხალხი ამ გაორებას შეფასებებში? როგორ თანაარსებობდა დიდი კავკასიის შექმნის იდეა ქართველობის მართლმადიდებლობასთან გადაჯაჭვის სურვილში? ახლა ჩემს გონებაში მისი ხმის გაგონებაზე მაინც ზემოთ აღმართული მუშტი ჩნდება, როგორც შეტევაზე გადასვლის ნიშანი, სხვების მიმართ გამოვლენილი აგრესიის სიმბოლო და არა – ერთიანობის, ცნების, რომელიც ქვეყნის მოსახლეობის მრავალფეროვნებას ვერ გასწვდა.

ზვიადის გამოსვლების ყურების შემდეგ მასზე ამბების კითხვას შევუდექი და ჩემთვის ერთ მნიშვნელოვან ფაქტს გადავაწყდი. წიგნში „79 ამბავი ზვიად გამსახურდიაზე“, ზვიადის შვილი, კონსტანტინე გამსახურდია ერთ შეხვედრას იხსენებს, სადაც ზვიად გამსახურდია, მერაბ კოსტავა და მერაბ მამარდაშვილი ერთ მაგიდასთან აღმოჩნდნენ. აქ იყვნენ ირაკლი წერეთელი, ირაკლი ბათიაშვილი და სხვებიც. შეხვედრაზე „მამარდაშვილმა ისაუბრა დასავლეთში შრომის კულტურაზე, ასევე იმ მექანიზმებსა და კოდექსებზე, რომლებიც ადამიანს იცავს უკიდურესი ექსპლუატაციისგან. ისაუბრა ასევე იმ თეორიულ სისტემებზე, რომელიც საფუძვლად უნდა დაედოს სამოქალაქო საზოგადოებას. მერაბ კოსტავა ყურადღებით უსმენდა, ზვიად გამსახურდია კი რაღაცას წერდა“. როდესაც მამარდაშვილმა საუბარი დაასრულა, ზვიადმა უთხრა: ეს ყველაფერი კარგი, მაგრამ ირაკლი წერეთელს თემურ ქორიძესავით უპირებენ, რომ სადარბაზოში დახვდნენ და სცემონ, ამის შესახებ წერილი დავწერე და მინდა, რომ ხელი მოაწეროთო. მამარდაშვილს სახე შეეცვალა. ყველამ მოაწერა ხელი. თავად ირაკლი წერეთელმა მამარდაშვილს სთხოვა, ხელი არ მოეწერა, უხერხულ მდგომარეობაში რომ არ ჩავარდნილიყო. ზვიადმა არ მოისმინა. სცენარი შეტრიალდა. ახლა ჩემთვის ქარჩხაძის სიტყვები კი არა, ზვიადის საქციელი იყო შეურაცხმყოფელი.

წინააღმდეგობრივი აზრის გამო ზვიადი გამოეყო თავის თანამებრძოლებს. მეტიც, მათ ანტისახელმწიფოებრივ ქმედებებში დასდო ბრალი. ასევე, მისი გარემოცვა, სხვაგვარი მიდგომის გამო, დაუპირისპირდა „ილია ჭავჭავაძის საზოგადოებას“, ეს უთანხმოება კი, საბოლოოდ, „ღირსების სასამართლომდე“ მივიდა. ამ ჩანაწერის ყურება რამდენიმე დღეზე გამეწელა. ბრაზს და წუხილს ავიტანდი, მაგრამ, ამ შემთხვევაში, ყველაზე მეტად ის შეგრძნება გამძაფრდა, რომლის გასაძლებადაც დაპაუზება და ცოტა ხნით გვერდით გახედვა საკმარისი აღარ იყო. შემრცხვა. „მე შენ გაგიხვრიტავ შუბლს“, – ამბობს გია ჭანტურია, ზვიადის თანამებრძოლი, და თან საჩვენებელი თითი ზურაბ ჭავჭავაძის შუბლზე აქვს მიდებული. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის ლიდერები ლანძღავენ ერთმანეთს, იმუქრებიან. ამ ადამიანებს სურთ, რომ ქვეყანას დამოუკიდებლობა მოუპოვონ, შევიდნენ პარლამენტში, შეცვალონ კანონები და დაამყარონ დემოკრატია, მაგრამ მათ ასევე სურთ, რომ თავიანთი ოპონენტი ოთახიდან გაიყვანონ და შუბლი გაუხვრიტონ.

სირცხვილმა მცდელობა, რომ მეცნიერულად მივდგომოდი საკითხს, ცოტა ხნით გვერდით გადამადებინა. რაიმე ამბის წაკითხვა მინდოდა, არაპოლიტიკურის, არადისიდენტურის, არც ისტორიული, უბრალო ადამიანური ამბავი უნდა მომეძებნა. როსტომ ჩხეიძე თავის ბიოგრაფიულ რომანში „ძენი მუსიკის, დღენი ქარიშხლის“ ერთ ეპიზოდს აღწერს, როდესაც ჯერ კიდევ ახალგაზრდა მერაბი და ზვიადი გამსახურდიების აგარაკზე არიან და საუბრობენ. იქვე ქვებს ისვრის ერთი ბავშვი. „– ხედავ, მერაბ! – აღშფოთებას ვერ ფარავს ზვიადი, – კრემლმა მოგვიგზავნა, ჩვენთვის უნდოდა მოერტყა ის ქვა და შემთხვევით აგვცდა“. კოსტავას გაეცინება. ეს მხოლოდ ბავშვი იყო, რომელიც კენჭებით თამაშობდა. „გავა ხანი და ზვიადი უმცროს მეგობართან გაიხსენებს ამ ეპიზოდს. – მერაბი განა მართალი არ იყო, – დასძენს, – რა კრემლი და რომელი კრემლი, ბავშვი თავისთვის ერთობოდა, მაგრამ როდესაც პოლიტიკაში შედიხარ, როცა ბრძოლაში ებმები, ყოველ წუთს ეს განცდა უნდა გქონდეს და ყველაფერს ამ თვალით უყურო, რომ რაღაცას გიმზადებენ, რაღაც ხაფანგს გიგებენ, კრემლი ახალ-ახალ ხრიკებს იგონებს, რათა სულ მზად იყო, სულ გაფაციცებული, რათა ოდნავადაც არ მოგიდუნდეს ყურადღება“.

ზვიადის ახალგაზრდობის ფოტოს ვუყურებდი. შავთმიანი, შავულვაშიანი, მერაბ კოსტავას გვერდით დგას. უკვე დისიდენტია. ზვიად გამსახურდია პრეზიდენტის პოსტზეც ისევ დისიდენტად დარჩა. ეს გასაკვირი არ არის, რადგან მისი პრეზიდენტობის დროს საბჭოთა კავშირი ჯერ კიდევ არ იყო დაშლილი, იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლა ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა. თუმცა, მაინც თანავუგრძნობ, როდესაც გაქცეული პრეზიდენტის გროზნოდან გაკეთებულ განცხადებას ვუსმენ. „მე დამტოვეს მარტო“, – თქვა მან. ამ სიტყვებამდე ცოტა ხნით ადრე, 1992 წელს, გივი ნახუცრიშვილის თქმით, როცა საქართველო 20-ზე მეტმა ქვეყანამ აღიარა, ზვიადმა თქვა: „ახლა უკვე სიკვდილიც შეიძლება“. ვუყურებ ზვიადს და ვხედავ, ჩემს წარმოსახვაში, ქვის ქანდაკება, ძეგლი, რომელიც თავისუფლებას განასახიერებდა, როგორ გადაიქცა ადამიანად. თუმცა, მისი მომხრეები ამ ფაქტს მისი სიკვდილის შემდეგაც ვერ შეეგუენ, ვერ გაუძლეს ახალი ბელადის სიკვდილს და თვალი აარიდეს.

თვალები მიჭრელდებოდა, იმდენი ხალხი იყო შეკრებილი ზვიადის მიტინგზე, მაგრამ კარგად მახსოვს გადმოსვენების ცერემონიალი, კადრები, სადაც მის კუბოს ისე ხსნიდნენ, როგორც წმინდანისას, თითქოს იმასაც ველოდით, რომ ზვიადის სხეული გახრწნილი არ დაგვხვდებოდა. ეს მისი გამარჯვება იქნებოდა, სიკვდილის შემდეგ მოპოვებული ტრიუმფი, მაგრამ, ასე არ მოხდა.