ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

ლევან ბრეგაძე

კრიტიკოსი, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი, „ქართული ჟარგონის ლექსიკონის“ შემდგენელი

1

სლენგის და ჟარგონის ზუსტი განსაზღვრება არ არსებობს. ზოგი ლინგვისტი მათ ერთსა და იმავე კონტექსტშიც იყენებს. და მაინც, მოკლედ რომ ავხსნათ, როგორ გავარჩიოთ ეს ორი ფენომენი ერთმანეთისგან?

ფრანგული წარმომავლობის „ჟარგონი“ და ინგლისური წარმომავლობის „სლენგი“ ერთსა და იმავეს ნიშნავს: ეს არის მეტყველების ნაირსახეობა, რომელსაც უპირატესად ზეპირი ურთიერთობისას იყენებენ ცალკეული მეტ-ნაკლებად მყარი სოციალური ჯგუფები, რომლებიც ადამიანებს აერთიანებს პროფესიის, საზოგადოებრივი მდგომარეობის, ინტერესების ან ასაკობრივი ნიშნით. ჩვენ ეს უკანასკნელი, ანუ ახალგაზრდული ჟარგონი, გვაინტერესებს, რომელიც ჩნდება და მუდამ გაჩნდება ყველგან, სადაც ახალგაზრდებს დიდი ხნის განმავლობაში უწევთ ერთად ყოფნა (სასწავლებელში, ჯარში, სპორტულ ჯგუფებში, „ბირჟაზე“...).

2

რატომ ჩნდება ამის საჭიროება? რა ფსიქოლოგიური ან სოციალური საფუძველი აქვს ახალგაზრდული ჟარგონის გაჩენას?

ჟარგონს რამდენიმე ფუნქცია აქვს. დავიწყოთ იმით, რომ იგი ერთგვარი „კოლექტიური თამაშია“ – „კოლექტიური ენობრივი თამაში“, ადამიანი კი, მოგეხსენებათ, მოთამაშე არსებაც არის – „ჰომო ლუდენსია“; ამავდროულად, ჟარგონი, ჟარგონულ ენაზე მეტყველება, ნიშანია, რომლითაც შეიძლება გამოვიცნოთ „ჩვენიანი“ და „სხვა“; გარდა ამისა, კონსპირაციის საშუალებაც არის – ზოგჯერ არ გვინდა ყველამ გაიგოს, რა აზრისა ვართ ამა თუ იმ ადამიანზე ან მოვლენაზე, ან რას ვაპირებთ, რა გვაქვს დაგეგმილი (მაგალითად, თუ ერთი ახალგაზრდა მეორეს გადაულაპარაკებს, ცოტა ხანში დაგნარი ავწიოთო, დარწმუნებული ვარ, ჩემი ასაკის, ანუ სამოცდაათს მიტანებულ ადამიანთა უმრავლესობა ვერ მიხვდება, რომ ყმაწვილები ჩხუბის ატეხას აპირებენ!).

3

რამდენად მდიდარია ქართული ჟარგონი?

უცხოენოვანი ახალგაზრდული ჟარგონული სიტყვა-გამოთქმების დიდი ნაწილი ე. წ. სასკოლო ჟარგონია – ევროპა-ამერიკასა თუ რუსეთში სკოლას, მასწავლებელს, მოსწავლეს, სასკოლო ნივთებს მრავალი ჟარგონული შესატყვისი აქვს. ქართული სასკოლო ჟარგონი კი მწირია. რით არის ეს გამოწვეული, არ ვიცი და დამაჯერებლად ვერც ვერავინ ამიხსნა. გერმანულში, მაგალითად, „მოწაფეს“ რამდენიმე ათეული შესატყვისი აქვს, მათ შორის: მონა, კოჭლი იხვი (სწავლაში ჩამორჩენილი მოწაფე), ბაყაყი (როგორც ფიქრობენ, მწვანე ხავერდის ქუდების გამო, რომლებიც გიმნაზისტებს ეხურათ), ტყვე, წამებული, წვენი (ბეჯით მოწაფეს ნიშნავს. „წვენი“ – ძალისა და სისხლსავსე ცხოვრების სიმბოლოა), მძინარა (უყურადღებო მოწაფე) და სხვა მრავალი.

აი, სხვადასხვა საგნის მასწავლებელთა ჟარგონული მეტსახელები, რომლებიც რუსეთის სკოლებში შეიძლება გაიგონო: ისტორიის მასწავლებელი (ქალი) – ისტერიჩკა, ისტორიჩკა; ფიზიკის მასწავლებელი (კაცი) – ფიზიკ-შიზიკ, ამპერმეტრი; ბიოლოგიის მასწავლებელი (ქალი) – პეპელა, ინფუზორია, ამება; ლიტერატურის მასწავლებელი (ქალი) – ბალაბოლკა (ანუ მოლაყბე), ლიტერშა; მათემატიკის მასწავლებელი (ქალი) – მატკა და ა. შ. ჩვენთან კი, დიდი-დიდი, მასწავლებელი იმ საგნის აღმნიშვნელი სიტყვით მოიხსენიონ, რომელსაც ის ასწავლის (მაგალითად, „ფიზიკა მოდის!“, „ბიოლოგიამ ორიანი დამიწერა“ და ა. შ.).

4

ჟარგონი ენის ნაწილია, განსაკუთრებით, სასაუბრო ენის. როგორ გვაქვს საქმე ლიტერატურაში ჟარგონის მხრივ და რამდენად საზიანო ან სასარგებლო შეიძლება აღმოჩნდეს ის სამომავლოდ?

საზიანო შეიძლება აღმოჩნდეს ჟარგონების უადგილოდ ხმარება, და არამარტო ჟარგონებისა: არქაიზმების, დიალექტიზმების, პოეტიზმების, კანცელარიზმების უადგილოდ ხმარებაც საზიანოა, საზიანოა პირველ ყოვლისა თვითონ მხატვრული ტექსტისთვის. ცხადია, „დოზებსაც“ მნიშვნელობა აქვს – რუსთველის შეგონება – „არა ვარგა უსაზომო“ – აქაც გასათვალისწინებელია. კოლორიტის გადმოსაცემად საჭირო არ არის ამა თუ იმ სოციალური ჯგუფის წარმომადგენლის მეტყველების ზუსტი კოპირება, ორიოდე დამახასიათებელი სიტყვა თუ გამოთქმა უმეტესად სავსებით საკმარისია სათანადო ეფექტის მოსახდენად.

5

ჩემი დაკვირვებით, ჟარგონს პროზაში უფრო მიმართავენ, ვიდრე პოეზიაში (თუნდაც, მისი ლირიკული გმირი ცხოვრებაში ჟარგონებით ცნობილი ყოფილიყოს). ამის მიზეზი მხოლოდ პოეზიის სპეციფიკური ბუნებაა თუ ტრადიციის ინერცია?

დიახ, მართალი ბრძანდებით. ჟარგონი „სერიოზულ“ პროზაშიც შეიძლება შეგვხვდეს, არა მარტო სატირულ-იუმორისტულში, თანაც, როგორც ავტორის, ასევე პერსონაჟთა მეტყველებაშიც. პოეზიას რაც შეეხება, „სერიოზულ“ ლირიკაში, სადაც პროტაგონისტი ე. წ. ლირიკული გმირია, ნაკლები ადგილი რჩება ჟარგონისთვის. სამაგიეროდ სატირულ-იუმორისტულ თუ ირონიულ-პაროდიულ ლექსებში ჟარგონი უხვად გამოიყენება, ხშირად შეხვდებით მას ტარიელ ჭანტურიასა და ვახტანგ ჯავახაძესთან. თითო ციტატას დავჯერდები ორივე მათგანის ლექსებიდან: „წერს არქაულ პონტში „იყოს“ ნაცვლად „ხიყოს“ (ტარიელ ჭანტურია), „ევას ადამ ევასა და ადამს ევა ევასა, / სხვა არც ჰქონდათ ვარიანტი ადამსა და ევასა“ (ვახტანგ ჯავახაძე).

ოდესღაც ლესინგის ეპიგრამა ვთარგმნე გერმანულიდან და ბოლო, დამაგვირგვინებელ, სიტყვად, ჩემი აზრით, ძალიან ეფექტურად „დაჯდა“ ქართული ახალგაზრდული ჟარგონის „სალაროდან“ ნასესხები ერთი სიტყვა. ეპიგრამის სათაურია „გაქცევა ბრძოლის ველიდან“:

„გავრბივარ, რათა კიდევ ბევრჯერ ვიომო მერმისს!“ – თქვა გაქცევისას მამაცთაგან უმამაცესმა.

ნამდვილი აზრი ამ ქადილის მე ასე მესმის:

გავრბივარ, რათა კიდევ ბევრჯერ შევძლო... ათესვა.

6

რომელი ავტორი გეგულებათ სლენგის (ჟარგონის) მარჯვედ გამომყენებელი, როგორც ქართულ, ისე უცხოურ ლიტერატურაში?

ქართული მწერლობიდან, ცხადია, ყველაზე უწინ აკა მორჩილაძე უნდა დავასახელოთ, „ფალიაშვილის ქუჩის ძაღლების“, „აგვისტოს პასიანსის“, „ქემერას“ და ჟარგონის უხვად და მარჯვედ გამოყენებით დაწერილი მრავალი სხვა წიგნის გამო; აგრეთვე მიხო მოსულიშვილი, მეტადრე იმ რომანის გამო, რომლის სათაურია „ფრენა უკასროდ“. უცხოელთაგან – ინგლისელი ენტონი ბერჯესი, „მექანიკური ფორთოხლის“ ავტორი, რომელიც ქართულად გია ჭუმბურიძემ აამეტყველა, და გერმანელი ულრიხ პლენცდორფი, ავტორი წიგნისა „ახალგაზრდა ვ-ს ახალი ვნებანი“, რომელიც ქართულად დალი ფანჯიკიძემ თარგმნა.

7

ჟარგონის გამოყენება ერთგვარად კონკრეტული ჯგუფისადმი მიკუთვნებას ნიშნავს. რა შეცვალა ამ მხრივ, ინტერნეტმა? შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ინტერნეტჟარგონმა ადამიანთა სხვადასხვა კლასი, ჯგუფი და პროფესიები გააერთიანა? ვირტუალურ სივრცეში ხომ ყველას ერთი და იმავე ჟარგონით უწევს საუბარი?

ინტერნეტის ენა, იქნება ეს კომპიუტერული ტერმინოლოგია თუ ფეისბუკით ურთიერთობისას გამოყენებული ენობრივი ფორმები, ცალკე სფეროა, ჯერჯერობით შეუსწავლელი. დღევანდელ ქართულში აქტიურად ხმარებულ ტერმინები – „აიკონი“, „დელიტი“, „მაუსი“, „დალაიქება“, „დასეივება“ და მისთანანი ახალგაზრდულ ჟარგონად ვერ ჩაითვლება, ესენი ალბათ უფრო პროფესიულ ჟარგონს უნდა მივაკუთვნოთ, საერთო ქართულთან მიმართებით კი მათი სახით ბარბარიზმებთან გვაქვს საქმე. დროთა განმავლობაში მათი ერთი ნაწილი ალბათ დამკვიდრდება ქართულში და ბარბარიზმად აღარ ჩაითვლება (ნასესხებ, ანუ უცხო სიტყვათა, ჯგუფში გადაინაცვლებს), ნაწილს ქართული შესატყვისები გამოუჩნდება.

ახალგაზრდული ჟარგონის ნიმუშებად ისინი მაშინ ჩაითვლებიან, თუკი გადატანითი, „მეტაფორული“ მნიშვნელობით დაიწყება მათ გამოყენება; მაგალითად, თუკი ნაცვლად გამოთქმისა „კარგად დავიმახსოვრე [მისი ნათქვამი]“ იტყვიან: „კარგად დავასეივე [მისი ნათქვამი]“, უკვე ახალგაზრდულ ჟარგონთან გვექნება საქმე. ჯერჯერობით ასეთი რამ არ შეიმჩნევა.  

შენი დახმარებით კიდევ უფრო მეტი მაღალი ხარისხის მასალის შექმნას შევძლებთ გამოწერა