ახალი დრო, იდეები, ადამიანები.
EN

უაზრო სამსახურების ფენომენზე | დევიდ გრებერი

1930 წელს ჯონ მეინარდ კეინზმა იწინასწარმეტყველა, რომ საუკუნის ბოლოსათვის დიდი ბრიტანეთისა თუ შეერთებული შტატების მსგავს ქვეყნებში ტექნოლოგია ისე განვითარდებოდა, 15-საათიანი სამუშაო კვირის შემოღება გახდებოდა შესაძლებელი. მართალიც იყო. ტექნოლოგიური მიღწევები ამის საშუალებას უდავოდ იძლევა. არადა, მსგავსიც არაფერი ხდება. ტექნოლოგიას ისე უცვალეს სახე, რომ უფრო მეტი საშუალება გაჩნდეს, რომ ჩვენ, ყველამ უფრო მეტი ვიმუშაოთ. ამის მისაღწევად ისეთი სამსახურების შექმნა გახდა საჭირო, რომლებიც, უბრალოდ, უაზროა. ძალიან ბევრი ადამიანი, განსაკუთრებით ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, მთელი ცხოვრება ასრულებს სამუშაოს, რომელიც გულის სიღრმეში იცის, რომ სულაც არაა აუცილებლად შესასრულებელი. ამ ვითარებით გამოწვეული მორალური და სულიერი ზიანი მეტად დიდია – იარად ატყვია ჩვენს კოლექტიურ სულს. და მაინც, მასზე თითქმის არავინ საუბრობს.

რატომ ვერ შეისხა ხორცი კეინზის დაპირებულმა უტოპიამ, რომლისაც ასე სჯეროდათ 60-იან წლებში?

სტანდარტული მოსაზრება ისაა, რომ თეორეტიკოსმა ვერ წარმოიდგინა კონსუმერიზმის ზრდის მასშტაბი. თითქოს ასარჩევად ნაკლები სამუშაო საათები და მეტი გასართობი, მეტი სიამოვნება რომ გვქონდა, ყველამ ეს უკანასკნელი ავირჩიეთ. მშვენიერი ისტორიაა მორალის შესახებ, მაგრამ წუთით მაინც თუ დავფიქრდებით, მივხვდებით, რომ სიმართლისაგან ძალიან შორსაა. დიახ, 20-იანი წლების შემდეგ უამრავი ახალი სამსახური და ინდუსტრია გაჩნდა, მაგრამ მათგან ძალიან ცოტას თუ აქვს რამე საერთო სუშის, აიფონებისა თუ მოდური სპორტული ფეხსაცმლის წარმოებასა და დისტრიბუციასთან.

მაინც რას წარმოადგენს ეს ახალი სამსახურები? კვლევა, რომელიც შეერთებულ შტატებში 1910-სა და 2000 წლებს შორის დასაქმების სახეებს ადარებს, ნათელ სურათს გვიხატავს (შევნიშნავ, ზუსტად ასეთივე ვითარებაა დიდ ბრიტანეთშიც). ბოლო საუკუნეში დრამატულად შემცირდა მათი რიცხვი, ვინც მრეწველობაში, სოფლის მეურნეობაში და, ასევე, ოჯახებში მოსამსახურეებად იყვნენ დასაქმებულნი. ამ დროს გასამმაგდა „მენეჯერების, კანცელარიის თანამშრომლების, ვაჭრობისა და სერვისის სფეროში მომუშავეების“ რაოდენობა – „დასაქმებულთა მესამედიდან სამ მეოთხედს მიაღწია“. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, პროდუქტიული სამსახურები, როგორც ნაწინასწარმეტყველები იყო, უმეტესწილად ავტომატიზებული გახდა (თუნდაც მთელ მსოფლიოში მრეწველობის სფეროში მომუშავენი გავიხსენოთ, მათ შორის, ინდოეთისა და ჩინეთის მშრომელთა მასები – ისინი მსოფლიოს მოსახლეობის ისეთ დიდ პროცენტს მაინც არ წარმოადგენენ, როგორც უწინ).

მაგრამ იმის ნაცვლად, რომ სამუშაო საათების შემცირებას მსოფლიოს მოსახლეობა გაეთავისუფლებინა და ადამიანებს მეტი დრო ჰქონოდათ თავიანთი გეგმებისთვის, იდეებისთვის, ჩანაფიქრებისთვის, სიამოვნებისთვის, რას ვხედავთ – „სერვისის“ სექტორი იმდენად არ „გაიბერა“, რამდენადაც ადმინისტრაციული სექტორი. შეიქმნა ფინანსური სერვისისა თუ ტელემარკეტინგის მსგავსი სრულიად ახალი ინდუსტრიები, წარმოუდგენლად გაიზარდა კორპორაციული სამართლის, აკადემიური და ჯანდაცვის ადმინისტრაციის, ადამიანური რესურსების, საზოგადოებასთან ურთიერთობის სექტორები. და ციფრები არ ასახავს მათ, ვისი საქმეც ამ ინდუსტრიების ადმინისტრაციული, ტექნიკური თუ უსაფრთხოების მხრივ მომსახურებაა; არ ასახავს მთელ რიგ დამხმარე ინდუსტრიებს (ძაღლების დამბანები, პიცის ღამით დამტარებლები), რომლებიც იმიტომ არსებობს, რომ ყველა დანარჩენი ამდენ დროს უთმობს სხვა საქმეების შესრულებას.

აი, ამათ ვუწოდებ „უაზრო სამსახურებს“.

თითქოს ვიღაც განგებ ქმნიდეს მათ, რათა ყველანი დასაქმებულები ვიყოთ. და აი, ზუსტად ესაა აუხსნელიც. კაპიტალიზმში ასეთი რამ არაფრით არ უნდა მოხდეს. რასაკვირველია, საბჭოთა კავშირისებურ ძველ, უხეირო, სოციალისტურ სახელმწიფოებში, სადაც მუშაობა ადამიანის უფლებადაც მიიჩნეოდა და წმინდა მოვალეობადაც, სისტემა იმდენ სამუშაო ადგილს ქმნიდა, რამდენიც სჭირდებოდა (ამიტომაც ყიდდა სამი გამყიდველი ხორცის ნაჭერს საბჭოთა მაღაზიებში). მაგრამ ამგვარი პრობლემა ხომ საბაზრო კონკურენციამ უნდა მოაგვაროს. ეკონომიკური თეორიის მიხედვით, მოგების მსურველი ფირმა ფულს არ გადაყრის იმ თანამშრომლების შესანარჩუნებლად, რომლებიც არაფრისთვის სჭირდება. და მაინც, ეს როგორღაც ხდება. 

როცა კორპორაციები უმოწყალოდ ამცირებენ დასაქმებულთა რაოდენობას, გათავისუფლებულთა შორის ყოველთვის ის მშრომელები ხვდებიან, რომლებიც ნამდვილად ქმნიან რაღაცას, აწესრიგებენ, სახეს უნარჩუნებენ, ერთი ადგილიდან მეორეზე გადააქვთ. ამ დროს, აუხსნელი ჯადოქრობით, იზრდება მათი რიცხვი, ვისაც საქმე ქაღალდებთან აქვთ. საბჭოთა მშრომელების მსგავსად, უფრო და უფრო მეტი თანამშრომელი უთმობს ბიუროკრატიულ სამუშაოს 40-50 საათს კვირაში, თუმცა სინამდვილეში მხოლოდ 15 საათს მუშაობს, როგორც კეინზი წინასწარმეტყველებდა – დანარჩენ დროს სამოტივაციო სემინარებს აწყობს, ასეთ სემინარებს ესწრება, ფეისბუკის პროფილს აახლებს, ტელესერიალებს იწერს. პასუხი ეკონომიკას კი არა, მორალსა და პოლიტიკას უკავშირდება. მმართველი კლასი მიხვდა, რომ ბედნიერი, ნაყოფიერად მომუშავე მოსახლეობა, რომელსაც თავისუფალი დრო აქვს, სასიკვდილო საფრთხეა (წარმოიდგინეთ, რა მოხდებოდა, რაღაც ასეთი რომ 60-იან წლებში დაწყებულიყო). მეორე მხრივ, ის განცდა, რომ თავად მუშაობას აქვს მორალური ღირებულება და ნებისმიერი, ვისაც არ სურს, ინტენსიურ სამუშაო პრაქტიკას დაუთმოს დღის დიდი ნაწილი, არც არაფერს იმსახურებს – მეტად ხელსაყრელი რამაა სწორედაც მმართველი კლასისათვის.

ერთხელაც, როცა ბრიტანულ აკადემიურ წრეებში ადმინისტრაციული ვალდებულებების გაუგონარ ზრდაზე ვფიქრობდი, თვალწინ ჯოჯოხეთი წარმომიდგა. ჯოჯოხეთი ხომ ერთად შეკრებილი ის ადამიანებია, რომლებიც დღედაღამ იმას აკეთებენ, რაც არ მოსწონთ და არც გამოსდით. აი, ვიღაცები ვითომ იმიტომ აიყვანეს სამსახურში, რომ შესანიშნავი დურგლები იყვნენ, მერე კი იმათ აღმოაჩინეს, რომ დროის დიდი ნაწილი თევზის შეწვაში უნდა გაეტარებინათ. თან ეს შემწვარი თევზიც დიდად არავის სჭირდება და იმდენიც არაა, მოცდენად ღირდეს. და მაინც, ისეთი გამაღიზიანებელია აზრი, რომ შეიძლება სხვა დურგლები უფრო მეტ დროს უთმობდნენ ავეჯის დამზადებას, ვიდრე თევზის შეწვის წმინდა ვალდებულებას, რომ ცოტა ხანში სახელოსნო ცუდად მომზადებული თევზის გორებით ივსება. და ეს ისაა, რასაც ყველა აკეთებს. 

ჩემი აზრით, საკმაოდ ზუსტი აღწერაა ჩვენი ეკონომიკის მორალური დინამიკის.

ვხვდები, ამგვარ მსჯელობას მაშინვე მოჰყვება აღშფოთებულთა შეძახილები: „ვინ ხართ, რომ გვითხრათ, რომელი სამსახურია „საჭირო“ და რომელი – არა? და საჭირო რაღას ნიშნავს? ანთროპოლოგი ხართ, პროფესორი, და ეს ყველაფერი რისთვის გჭირდებათ?“ (რა თქმა უნდა, გაზეთის მკითხველები თავად ჩემს სამსახურს მიიჩნევენ გაუმართლებელი სოციალური ხარჯის ნიმუშად). გარკვეულწილად, მართლებიც იქნებიან. სოციალური ღირებულება ობიექტურად ვერ გაიზომება.

მათ, ვინც დარწმუნებულნი არიან, რომ მსოფლიოს განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვთ, ვერ ვეტყოდი, ასე სულაც არ არის-მეთქი. მაშ, იმათზე რაღა ვთქვათ, ვინც ფიქრობს, რომ უაზრო სამუშაოს ასრულებს? ამასწინათ ერთ მეგობარს შევეხმიანე, სკოლელს, 12 წლის მერე რომ არ მენახა. გამიკვირდა – ჯერ პოეტი გამხდარიყო, მერე კი – ინდი-როკ ჯგუფის სოლისტი. რადიოში მისი სიმღერებიც მომესმინა – ისე, რომ წარმოდგენაც არ მქონდა, მომღერალს თუ ვიცნობდი. ბრწყინვალედ ასრულებდა თავის საქმეს, ნოვატორიც ეთქმოდა და მისი ნამუშევრები უდავოდ სინათლით ავსებდა, საგრძნობლად აუმჯობესებდა ადამიანების ცხოვრებას მთელ მსოფლიოში. მიუხედავად ამისა, ერთი-ორი წარუმატებელი ალბომი და კონტრაქტი გაუუქმეს, ვალებითა და ახლად დაბადებული ქალიშვილით გაწამებულმა კი, ბოლოს, მისივე სიტყვებით რომ ვთქვა, „უამრავი თავგზააბნეულის მსგავსად, სამართლის შესწავლა დაიწყო“. ახლა ადვოკატად მუშაობს ნიუ-იორკის ერთ სახელგანთქმულ ფირმაში. თვითონვე აღიარა, ჩემი სამუშაო სრულიად უაზროა, ქვეყნად არავის არგია და საერთოდაც არ უნდა არსებობდესო. 

აქ უამრავი კითხვა ჩნდება, პირველ რიგში კი, ეს: რას ამბობს ჩვენს საზოგადოებაზე ფაქტი, რომ უკიდურესად შეზღუდულია მოთხოვნილება ნიჭიერ პოეტ-მუსიკოსებზე და წარმოუდგენლად დიდია – კორპორაციული სამართლის სპეციალისტებზე? (პასუხი: თუ სიმდიდრის უმეტეს ნაწილს მოსახლეობის 1% აკონტროლებს, მაშინ ე.წ. ბაზარი აირეკლავს მხოლოდ იმას, რასაც ეს ადამიანები მიიჩნევენ სასარგებლოდ თუ მნიშვნელოვნად). თანაც, ჩანს, რომ უაზრო საქმის მკეთებელთა უმრავლესობას ყველაფერი შესანიშნავად აქვს გაცნობიერებული. თითქმის არ მინახავს კორპორაციული ადვოკატი, რომელსაც თავისი სამუშაო ყოველგვარ აზრს მოკლებული არ ჰგონია. იგივე ხდება ზემოთ დასახელებული ახალი ინდუსტრიების შემთხვევაშიც. მთელი კლასია დაქირავებული პროფესიონალების, რომლებსაც თუ წვეულებაზე შეხვდები და ეტყვი, საინტერესო საქმეს ვაკეთებო (მაგალითად, ანთროპოლოგი ვარო), თავიანთ საქმიანობაზე სიტყვას ვეღარ დააცდენინებ. ერთი-ორი ჭიქა უნდა დაალევინო და მთელ ტირადებს მოისმენ – როგორი უაზრო და ბრიყვულია სინამდვილეში მათი სამსახური.

ეს დიდი ფსიქოლოგიური ძალადობაა. როგორ უნდა დაიწყოს კაცმა მშრომელის ღირსებაზე საუბარი, როცა გულის სიღრმეში დარწმუნებულია – მისი სამსახური საერთოდ არ უნდა არსებობდეს? როგორ არ გამოიწვევს ეს რისხვასა და აღშფოთებას? და მაინც, ჩვენს გენიალურ საზოგადოებაში თუ მოახერხებდნენ მმართველები – როგორც იმ თევზის შემწველების შემთხვევაში – რისხვა სწორედ მათ წინააღმდეგ მიმართულიყო, ვინც მართლაც აზრიან სამუშაოს ასრულებს. მაგალითად, ჩვენთან ხომ წესია: რაც უფრო თვალშისაცემი სარგებელი მოაქვს ადამიანის შესრულებულ სამუშაოს სხვა ადამიანებისათვის, მით უფრო ნაკლებს უხდიან მას. აქაც რთულია ობიექტურად გაზომვა, მოცემულობის გასააზრებლად მარტივი გზა კი ამ კითხვის დასმაა: რა მოხდებოდა, მთელი ეს კლასი რომ უბრალოდ გამქრალიყო? რასაც უნდა ამბობდეთ მედდებზე, ნაგვის გამტანებსა თუ მექანიკოსებზე, ცხადია, ერთ დღესაც თუ გაუჩინარდებოდნენ, შედეგი წამიერად საგრძნობიც იქნებოდა და კატასტროფულიც. მსოფლიო, მასწავლებლებისა თუ ნავსადგურის მუშების გარეშე, მალევე ჩავარდებოდა დიდ გასაჭირში, თვით სამეცნიერო ფანტასტიკის მწერლებისა თუ იამაიკური სკა-ჯაზის შემსრულებლების გარეშეც კი უფრო უფერული გახდებოდა. ამ დროს ზუსტად ვერ ვიტყვით, მაინც როგორ დაიტანჯებოდა კაცობრიობა, ერთიანად რომ გამქრალიყო ყველა დირექტორი, ლობისტი, საზოგადოებრივი აზრის მკვლევარი, სტატისტიკის სპეციალისტი, ტელემარკეტერი, სასამართლო აღმასრულებელი თუ იურისტ-კონსულტანტი (ბევრის აზრით, შესამჩნევადაც კი გაუმჯობესდებოდა). და მაინც, კარგად რეკლამირებულ ერთი-ორ გამონაკლისს (ექიმებს) თუ არ ჩავთვლით, ზემოთ აღნიშნული წესი გასაოცარი სიზუსტით სრულდება.

კიდევ უფრო პერვერსიულია, რომ, საერთო აზრით, ყველაფერი ასეც უნდა იყოს. ამაშია მემარჯვენე პოპულიზმის ფარული ძალა. ნახეთ, რა ხდება, როცა გაზეთები აღშფოთებას ვერ მალავენ – მეტროს მუშებმა ლონდონის პარალიზება გამოიწვიეს კონტრაქტის პირობებზე კამათისასო. თავად ფაქტი, რომ მეტროს მუშებს ლონდონის პარალიზება შეუძლიათ, კარგად მეტყველებს – მათი სამუშაო მართლაც მნიშვნელოვანია, თუმცა, როგორც ჩანს, შემაწუხებელიც სწორედ ესაა. შეერთებული შტატების შემთხვევაში უკეთესად ჩანს – აქ ხომ რესპუბლიკელებმა თვალსაჩინო წარმატებას მიაღწიეს და საზოგადოება სკოლის მასწავლებლებისა და ავტოქარხნების მუშების წინააღმდეგ განაწყვეს (რაც მთავარია, არა სკოლის ადმინისტრაციის წევრებისა და საავტომობილო ინდუსტრიის მენეჯერების წინააღმდეგ, რომლებიც მართლაც იწვევენ პრობლემებს) – გაბერილი ხელფასები აქვთ და სხვადასხვა დახმარებას იღებენო. თითქოს მათ ეუბნებიან: „თქვენ ხომ ბავშვებს ასწავლით! თქვენი საქმე ხომ მანქანების კეთებაა! სამსახური გაქვთ და რაღა გინდათ? ბედავთ და საშუალო კლასის პენსიებსა და სამედიცინო მომსახურებასაც ითხოვთ?“

თუკი ვინმე მოინდომებდა ისეთი სამუშაო რეჟიმის შექმნას, რომელიც სრულყოფილად მოემსახურებოდა ფინანსური ძალაუფლების შენარჩუნების ამოცანას, ძნელი წარმოსადგენია, რამე უკეთესი მოეფიქრებინა.

ნამდვილ, ნაყოფიერად მომუშავე მშრომელებს გამუდმებით თრგუნავენ და ექსპლუატაციას უწევენ.

დანარჩენებში კი ორი ფენა გამოიყოფა: ტერორიზებული, საყოველთაოდ ლაფში ამოსვრილი უმუშევრებისა და მათი, ვინც ხელფასს არაფრისთვის იღებს – თანამდებობებზე, რომლებიც მხოლოდ იმისთვისაა შექმნილი, რომ მათ პერსპექტივისა და მმართველ კლასს მიკუთვნებულობის განცდა გაუჩნდეთ (მენეჯერები, ადმინისტრატორები და ა.შ.) და ამ მდგომარეობის ფინანსური გამოხატულებითაც გაიხარონ. ამავე დროს კი, ეს უკანასკნელნი მუდმივად აღვივებენ უკმაყოფილებას მათ მიმართ, ვის სამუშაოსაც ცხადი და უდავო სოციალური ღირებულება აქვს. რა თქმა უნდა, მოცემული სისტემა გაცნობიერებულად არ შექმნილა – თითქმის საუკუნის განმავლობაში გამეორებულმა მცდელობებმა და დაშვებულმა შეცდომებმა წარმოქმნა. მხოლოდ ასე თუ აიხსნება, ტექნოლოგიური შესაძლებლობების მიუხედავად, ყველა რატომ არ ვმუშაობთ დღეში 3-4 საათს.   

თარგმნა ირმა ტაველიძემ